M¥c dÀu ÇÜ®c bi‰t anh NguyÍn TÃn HÜng là m¶t trong nh»ng cây bút phong phú hiŒn nay ª häi ngoåi, Çã cho xuÃt bän m¶t sÓ væn truyŒn ÇÜ®c nhiŠu Ƕc giä bi‰t ljn và khen ng®i, song tôi phäi thú nhÆn là cho ljn nay chÌ có cÖ duyên džc m‡i m¶t tác phÄm gÀn Çây cûa anh: Çó là cuÓn biên khäo ngiên cÙu "M¶t KÌ NiŒm ñËp" 1.

     Tuy chÌ bi‰t anh qua công trình ngiên cÙu này, song tôi Çã džc m¶t cách say sÜa và thích thú vì gi†ng væn t¿ nhiên, tÜÖi mát cûa anh và nhÃt là vì s¿ nhiŒt tình, thi‰t tha cûa anh trong công cu¶c tìm tòi và sáng tåo Ç‹ tìm ra m¶t phÜÖng pháp x‰p ch» ViŒt b¢ng máy ÇiŒn toán cá nhân. S¿ cÓ g¡ng cûa anh trong công cu¶c tìm tòi và sáng tåo này không ngoài møc Çích tô Çi‹m và làm ÇËp thêm dòng ch» ViŒt mà anh tÕ ra h‰t sÙc nâng niu, trân tr†ng.

     CuÓn biên khäo "M¶t KÌ NiŒm ñËp" cûa NguyÍn TÃn HÜng Çã cho chúng ta cÖ h¶i h†c hÕi ÇÜ®c ít nhiŠu vŠ các kï thuÆt x‰p ch» ViŒt b¢ng máy ÇiŒn toán. Anh NguyÍn TÃn HÜng Çã thành công trong n‡ l¿c làm ÇËp thêm dòng ch» ViŒt vŠ phÜÖng diŒn kï thuÆt. ooOoo
     S¿ thi‰t tha muÓn làm ÇËp thêm ti‰ng ViŒt còn ÇÜa anh Çi xa hÖn n»a khi anh ÇŠ ngÎ bÕ dÃu hÕi mà chÌ dùng toàn dÃu ngã (xem chÜÖng "ñón Xuân, Çem tâm tình vi‰t ti‰ng ViŒt" 2). Ÿ nÖi chÜÖng này, anh ÇÜa ra bàn cãi và thäo luÆn vŠ m¶t sÓ í ki‰n và ÇŠ ngÎ cûa chính anh và cûa m¶t sÓ ngÜ©i khác vŠ các phÜÖng thÙc nh¢m giän dÎ hoá và thÓng nhÃt hoá cách vi‰t ti‰ng ViŒt. Sª dï tôi Ç¥c biŒt chú tr†ng và thích thú khi džc ljn chÜÖng này, là vì chính bän thân tôi cÛng Çã tØng thi‰t tha và mong muÓn có m¶t lÓi vi‰t ch» ViŒt giän dÎ và thÓng nhÃt.

     ThÆt ra, n‰u Çem so sánh ch» vi‰t cûa ta v§i m¶t sÓ ch» vi‰t khác trên th‰ gi§i nhÜ Anh ng», Pháp ng» ch£ng hån, chúng ta h£n phäi t¿ hào r¢ng ch» vi‰t cûa chúng ta quä thÆt Çã giän dÎ l¡m rÒi: phát âm sao, vi‰t ra nhÜ vÆy. Tuy nhiên, tôi thi‰t ngï cÛng còn Çôi ba ÇiŠu chúng ta có th‹ sºa Ç°i ÇÜ®c hÀu làm cho ch» vi‰t cûa chúng ta ÇÜ®c giän dÎ và hoàn häo hÖn n»a.

     Sau Çây là nh»ng í ki‰n và ÇŠ ngÎ mà tác giä NguyÍn TÃn HÜng Çã ÇŠ cÆp ljn và Çem ra thäo luÆn trong chÜÖng k‹ trên:

     (1) - Trܧc h‰t là ÇŠ ngÎ cûa chính tác giä vŠ viŒc bÕ dÃu hÕi và chÌ dùng dÃu ngã trong tÃt cä các trÜ©ng h®p. Thí dø: "bi‰n LJi" (bi‰n Ç°i), "thÜ«ng thÙc" (thܪng thÙc) v. v... Anh ÇÜa ra lí do vì hai dÃu hÕi ngã phát âm gÀn nhÜ nhau (nhÃt là ÇÓi v§i ngÜ©i miŠn Nam nhÜ anh và cä ngÜ©i miŠn Trung). HÖn n»a, theo anh, dÃu hÕi không có trong mÅu t¿ quÓc t‰.

     CÛng nhÜ s¿ nhÆn xét cûa ông Lê Væn Lân, trong bài Båt in ª phÀn cuÓi sách3, tôi thÃy l©i ÇŠ ngÎ xܧng xuÃt bÕ dÃu hÕi cûa anh khó có th‹ ÇÜ®c m†i ngÜ©i chÃp nhÆn, vì lë trong ch» vi‰t cûa ta, dÃu nào cÛng cÀn thi‰t và quan tr†ng cä. M‡i m¶t ch», n‰u vi‰t sai dÃu, không nh»ng sai l‡i chính tä, mà ngïa låi thay Ç°i hoàn toàn. L©i væn vi‰t ra cÀn s¿ trong sáng và í ngïa cÀn ÇÜ®c rõ ràng. Vi‰t sai dÃu hÕi ngã, ngïa cûa ch» së thay Ç°i khác Çi, cÛng nhÜ ngïa m¶t ch» së thay Ç°i khi ta vi‰t cuÓi ch» có "g" hay không "g", hay vi‰t cuÓi ch» b¢ng "c" hay "t" v. v... Tóm låi, tuy khi phát âm, s¿ phân biŒt nhiŠu lúc không ÇÜ®c rõ ràng và minh båch cho l¡m, nhÜng khi vi‰t ra cÀn vi‰t Çúng chính tä Ç‹ í ngïa m‡i ch» ÇÜ®c rõ ràng, sáng sûa, hÀu tránh s¿ hi‹u lÀm sai lŒch.

     (2) - Ngoài viŒc ÇŠ ngÎ bÕ b§t dÃu hÕi, anh NguyÍn TÃn HÜng còn ÇŠ xܧng thay th‰ ch» "Ç" có nét ngang Ç¥c biŒt b¢ng ch» "d" thÜ©ng, và thay ch» "d" thÜ©ng b¢ng ch» "gi". Anh ÇÜa ra các thí dø: "giÍ hi‹u" (dÍ hi‹u), "khó d†c" (khó džc) v. v...

     ThÆt ra ÇŠ ngÎ này không có gì m§i lå. ViŒc thay th‰ ch» "Ç" có nét ngang Ç¥c biŒt b¢ng ch» "d" thÜ©ng, trên lí thuy‰t tôi cho là rÃt h®p lí và xác Çáng, vì Ça sÓ các ngôn ng» trên th‰ gi§i ÇŠu dùng ch» "d" (phát âm nhÜ ch» "Ç" cûa ta). Còn ch» "d" thÜ©ng cûa ta thì có th‹ thay th‰ b¢ng ch» "gi" (nhÜ ÇŠ ngÎ cûa anh HÜng), hay b¢ng ch» "z" (nhÜ ÇŠ ngÎ cûa m¶t sÓ ngÜ©i khác), hay b¢ng ch» "Ç" (nhÜng phát âm nhÜ ch» "d" thÜ©ng), trên lí thuy‰t tôi thÃy cÛng h®p lí.

     Tuy nhiên, ti‰c thay, l©i ÇŠ ngÎ thay th‰ này lë ra phäi ÇÜ®c Ç¥t ra cho các vÎ giáo sï tây phÜÖng ngay tØ hÒi th‰ kÌ thÙ 17, lúc h† m§i phát minh ra ch» vi‰t cûa ta, hay ít ra cÛng trong giai Çoån ÇÀu, lúc mà ch» quÓc ng» còn Çang phôi thai, chÜa ÇÜ®c ph° bi‰n r¶ng rãi. Bây gi©, n‰u muÓn thay th‰ ch» "Ç" có nét ngang Ç¥c biŒt b¢ng ch» "d" thÜ©ng cho phù h®p v§i cách thÙc phát âm quÓc t‰, thì thº hÕi các sách vª, tài liŒu vi‰t b¢ng quÓc ng» mà chúng ta Çã có tØ hÖn 100 næm nay, chúng ta phäi giäi quy‰t ra làm sao? Thôi thì Çành nâng niu ch» "Ç" có nét ngang Ç¥c biŒt cûa ta mà thÜÖng iêu nó vÆy!

     (3) - M¶t vÃn ÇŠ khác ÇÜ®c tác giä ÇÜa ra thäo luÆn: Çó là viŒc nên dùng dÃu gåch nÓi cho nh»ng ti‰ng phÙc vÆn hay nh»ng ti‰ng ghép, hay là nên vi‰t dính chùm låi các thành phÀn cûa nh»ng ti‰ng này? VÃn ÇŠ này cho ljn nay vÅn chÜa ÇÜ®c giäi quy‰t m¶t cách thoä Çáng. M¶t sÓ h†c giä (TrÀn Tr†ng Kim, NguyÍn Duy CÀn v. v...) thích dùng dÃu gåch nÓi, m¶t sÓ khác, rÃt ít, låi thích dùng lÓi vi‰t dính låi (Hoàng Væn Chí, Phåm Hoàng H¶ v. v...), trong khi Çó Ça sÓ bÕ h£n dÃu gåch nÓi, ngïa là vi‰t r©i tØng ti‰ng ÇÖn vÆn trong bÃt cÙ trÜ©ng h®p nào.

     Ti‰ng ViŒt là m¶t thÙ ti‰ng ÇÖn vÆn (monosyllabic). Cho nên dùng dÃu gåch nÓi cho nh»ng ti‰ng phÙc vÆn hay nh»ng ti‰ng ghép xem ra không cÀn thi‰t cho l¡m. Tuy nhiên, khi phiên âm nh»ng ti‰ng ngoåi quÓc, dùng dÃu gåch nÓi là m¶t ÇiŠu cÀn thi‰t. Thí dø: "a-xê-ti-len" (acetylene), "Ma-hô-mét" (Mahomet) v. v... DÃu gåch nÓi cÛng thÜ©ng hay dùng cho nh»ng ti‰ng Hán-ViŒt (Thí dø: "giám-sát", "tiêu-chuÄn" v. v...).

     ñiŠu phäi công nhÆn là khi nhìn m¶t bài vi‰t hay m¶t trang sách có chi chít nh»ng dÃu gåch nÓi ª m‡i hàng, hay có nh»ng ti‰ng phÙc vÆn hay nh»ng ti‰ng ghép vi‰t dính chùm låi nhau (Thí dø: "hoädiŒmsÖn", "pháthành" v. v...), cäm giác chung không ÇÜ®c thoäi mái cho l¡m, vì thi‰u tính cách thÄm mï, g†n gàn và sáng sûa.

     (4) - Trܧc Çây, ông NguiÍn Ngu ´ (còn kí biŒt hiŒu khác là Ngê Bá Lí) cÛng có tham v†ng cäi ti‰n và ÇÖn giän hoá ch» quÓc ng». Trong nh»ng ÇŠ ngÎ cûa ông, có nh»ng ÇŠ ngÎ rÃt h»u lí, và cÛng có nh»ng ÇŠ ngÎ khác mà anh NguyÍn TÃn HÜng cho là "cÀu kì, quái Çän"4.

     Trܧc h‰t, trong vÀn "ngh", ông ÇŠ ngÎ bÕ ch» "h" mà chÌ gi» "ng". Thí dø: "ngËn ngào" thay cho "nghËn ngào", "ngŠ ngiŒp" thay cho "nghŠ nghiŒp" v. v... ñây là m¶t ÇŠ ngÎ xét ra rÃt h»u lí và xác Çáng. Tôi không tìm thÃy m¶t lí do nào bu¶c chúng ta phäi vi‰t "ngh" (khi nó ÇÙng trܧc các nguyên âm "e", "ê" ho¥c "i") thay vì "ng" (khi nó ÇÙng trܧc các nguyên âm khác).

     BÕ ch» "h" trong vÀn "ngh", s¿ phát âm hoàn toàn nhÜ nhau, không có gì thay Ç°i cä. ViŒc ÇÖn giän hoá và cäi ti‰n ch» vi‰t cûa ta, ít ra trong trÜ©ng h®p này, là m¶t ÇiŠu nên làm. ñÙng trên bình diŒn quÓc gia, viŒc bÕ b§t ch» "h" trong vÀn "ngh" låi ÇÜa ljn cho ta m¶t l®i ích không th‹ chÓi bÕ: l®i thì gi© (khi vi‰t ho¥c Çánh máy), l®i giÃy m¿c (cho t°ng sÓ sách báo in ra h¢ng næm trong toàn quÓc và tåi häi ngoåi), l®i sÖn dÀu (cho nh»ng tÃm bích chÜÖng, quäng cáo) v. v...

     (5) - M¶t ÇŠ ngÎ khác cûa ông NguiÍn Ngu ´: thay th‰ "y" b¢ng "i". Thí dø: "hi v†ng" thay cho "hy v†ng", "kÌ niŒm" thay cho "k› niŒm" v. v... ViŒc thay th‰ "y" b¢ng "i" cÛng là m¶t ÇŠ ngÎ h»u lí, và Çã ÇÜ®c m¶t sÓ h†c giä Üa dùng lâu nay (nhÜ NguyÍn Hi‰n Lê, Trúc Thiên v. v...).

     PhÀn Çông trong chúng ta thÜ©ng vi‰t li - ly, qui - quy v. v... mà không theo m¶t tiêu chuÄn nào nhÃt ÇÎnh. Thi‰t tܪng Çã ljn lúc chúng ta nên thÓng nhÃt hoá cách dùng "i" và "y" nhÜ sau Çây:

     - vi‰t "i" thay th‰ cho "y" trong trÜ©ng h®p nguyên âm này ÇÙng m¶t mình hay ÇÀu ch» (Thí dø: "í ki‰n", "tình iêu" v. v...), hay ÇÙng sau m¶t phø âm (Thí dø: "hi v†ng", "kÌ niŒm", "li biŒt", "mï thuÆt" v. v...). Riêng ch» "gi¥t gœa" ÇÜ®c xem nhÜ là m¶t trÜ©ng h®p Ç¥c biŒt, vì n‰u vi‰t "gÎa" có th‹ džc nhÀm lÅn ra "giå".

     - "y" vÅn ÇÜ®c gi» nguyên khi ÇÙng sau m¶t nguyên âm khác nhÜ trong các vÀn -ay, -ây, -uy (k‹ cä các vÀn -uya, uyê-, -uyn(h), -uyt, -uyu v. v...), ho¥c khi ÇÙng sau vÀn qu- (kí hiŒu phát âm là /kw-/). Thí dø: "lay Ƕng", "bây gi©", "nguy hi‹m"; "Çêm khuya", "tuyên bÓ", "tuy‰t rÖi", "màn tuyn", "lÜu huÿnh", "xe bušt", "khu›u tay"; "quy ch‰", "cam qušt" v. v...

     Ông NguiÍn Ngu ´ Çã sai lÀm khi muÓn thay th‰ h£n "y" b¢ng "i". S¿ thi‰u cæn bän vŠ ng» âm h†c Çã khi‰n ông có lÓi vi‰t mà tôi cho là lÆp dÎ, quái gª, khi ông vi‰t tên h† cûa ông là "NguiÍn" thay vì "NguyÍn", hay là vi‰t: "thai Ç°i" thay vì "thay Ç°i" v. v... CÛng vì tính lÆp dÎ Çó mà ông còn ÇŠ xܧng bÕ ch» "u" trong vÀn "qu": "qan tr†ng" thay cho "quan tr†ng", "qê hÜÖng" thay cho "quê hÜÖng" v. v... Chúng ta ÇŠu bi‰t r¢ng "q" luôn luôn phäi có "u" Çi kèm theo Ç‹ tåo thành vÀn "qu" khi ghép vào m¶t ch». Cho nên, cách vi‰t lÆp dÎ và quái gª này chÌ có riêng m‡i m¶t mình ngÜ©i chû xܧng là ông NguiÍn th¿c hành mà thôi.

     (6) - HiŒn nay, có ngÜ©i Üa dùng "f" thay th‰ cho vÀn "ph". Thí dø: "fi cÖ" thay vì "phi cÖ", "fúc Çáp" thay vì "phúc Çáp" v. v... Tôi công nhÆn là có phÀn giän dÎ thÆt. Song có vÈ lai cæng, âu hoá quá, vì lë phø âm "f" vÓn không có trong mÅu t¿ cûa ta.

     (7) - Riêng vŠ vÃn ÇŠ bÕ dÃu cho các vÀn "oa", "oe", và "uy" (kí hiŒu phát âm là /wa/, /we/ và /wi/), trên phÜÖng diŒn ng» âm h†c, tôi ÇŠ ngÎ chúng ta nên ch†n tiêu chuÄn chung là bÕ dÃu trên nguyên âm thÙ hai. Thí dø: "hoà bình" (thay vì "hòa bình"), "khoÈ månh" (thay vì "khÕe månh"), "hu› bÕ" (thay vì "hûy bÕ") v. v...

     Trong các kí hiŒu phát âm /wa/, /we/ và /wi/, ta thÃy ngay r¢ng dÃu nhÃn (các thanh huyŠn, s¡c, n¥ng, hÕi, ngã) chÌ có th‹ Ç¥t trên các nguyên âm /a/, /e/ và /i/ mà không th‹ nào Ç¥t trên phø âm /w/ ÇÜ®c. Tôi nh§ cách Çây Çã lâu Çã có lÀn giáo sÜ ngôn ng» h†c NguyÍn ñình Hoà biên thÜ cho tÆp san Th‰ KÌ 21 lÜu í vŠ viŒc, trong ch» "toà" cûa "toà soån", toà báo bÕ dÃu trên nguyên âm "o" thay vì bÕ dÃu trên nguyên âm "a", ÇiŠu mà ông cho là không ÇÜ®c Çúng. ooOoo
     ViŒc ÇÜa ra nh»ng í ki‰n, ÇŠ ngÎ Ç‹ Ç°i m§i hÀu cäi ti‰n và giän dÎ hoá ti‰ng ViŒt là m¶t ÇiŠu cÀn ÇÜ®c khích lŒ, n‰u nh»ng í ki‰n, ÇŠ ngÎ ÇÜa ra xét thÃy có phÀn h»u lí và xác Çáng.

     CÛng nhÜ tác giä "M¶t KÌ NiŒm ñËp" , tôi Çã ÇÜa ra trên Çây m¶t vài í ki‰n và ÇŠ ngÎ xây d¿ng ngõ hÀu làm ÇËp thêm cho ti‰ng ViŒt. ViŒc "làm ÇËp" này, theo tôi, là nhiŒm vø chung cûa tÃt cä nh»ng ai trong chúng ta h¢ng có lòng Üu tÜ và thi‰t tha v§i ngôi nhà væn hoá ViŒt Nam.

     10/95

     1 - NguyÍn TÃn HÜng. M¶t kÌ niŒm ÇËp: M¶t phÜÖng pháp x‰p ch» ViŒt b¢ng máy ÇiŒn toán cá nhân. California, U.S.A., ñåi Nam, 1991. 176 tr.
     2 - sÇd, tr.85-96
     3 - sÇd, tr.173-76
     4 - sÇd, tr.92

Trúc Huy

---

Bài Trܧc Trang Chính Bài K‰ Ti‰p

---