Coù nhöõng quyeån truyeän ta chæ ñoïc ñöôïc vaøi tôø roài nghæ meät, xeáp laïi, ñeå cho trí oùc töï do lô mô moät thôøi gian roài môùi tieáp tuïc theâm ñöôïc. Coù nhöõng cuoán saùch ta ñoïc nöûa chöøng roài boû cuoäc luoân vì lyù do naày hay lyù do khaùc, thuoäc veà ñeà taøi, kyõ thuaät hay vaên phong; neáu coù tieáp tuïc ñoïc trôû laïi thì cuõng phaûi laâu laâu laém. Coù truyeän daøi thaät daøi ta laïi ñoïc ngaáu nghieán, ñoïc cho kyø heát ñeå coi dieãn bieán ra sao, nhaân vaät chaùnh cuoái cuøng roài seõ giaûi quyeát nhö theá naøo trong tình huoáng anh ñaõ böôùc vaøo... Truyeän Nguyeãn Taán Höng ôû vaøo loaïi ñoù. Ta khoâng theå buoâng saùch xuoáng khi chöa ñeán trang choùt. Luoân luoân coù caùi gì ñoù môøi goïi, thaùch thöùc ta boû theâm chuùt thì giôø ñeå nghieàn ngaãm töøng traïng thaùi taâm lyù vaø töøng doøng suy nghó öu tö cuõng nhö thöôûng thöùc töøng caâu noùi cuûa nhaân vaät. Söï môøi goïi, thaùch thöùc ñoù, toâi goïi laø caùi duyeân trong truyeän cuûa Nguyeãn Taán Höng.

     Caùi duyeân ñöôïc keát hôïp do nhieàu yeáu toá: duïc tình cuûa nhaân vaät chaùnh - caùi duïc tình maø Reùneù de Balzac noùi laø khi saùng taùc mình ñaåy maïnh hôn xa hôn ñeå coù ñöôïc nhaân vaät ñaëc bieät - vaø söï thuaàn löông ngaây thô cuûa nhöõng nhaân vaät phuï chung quanh, kieåu nhaân vaät cuûa Leon Tolstoi khi veà giaø. Hai traïng thaùi töông phaûn nhöng khoâng ñoái khaùng naày hieän dieän ñeå laøm neân söï bi-ñaùt-sung-söôùng cuûa cuoäc ñôøi maø chính caù nhaân nhaân vaät chaùnh taïo neân. Taùc giaû khoâng coù yù nhaéc ñeán chöõ nghieäp. Coù theå taùc giaû coøn muoán ngöôøi ñoïc ñöa ra tieáng chöûi ruûa "ñoà caø chôùn" khi thaáy vai chính taïo ra nhöõng raøng buoäc, vöôùng vít roài töï chun vaøo trong caùi keùn gai goùc ñoù maø than khoå thôû daøi. Khoâng coù caùi ñònh maïng, cuõng nhö hoaøn caûnh nghieät ngaõ gaây neân thaûm traïng trong truyeän. Chæ coù loøng ngöôøi vôùi nhöõng ham muoán vaø söï buoâng xuoâi cho hoaøn caûnh. Toâi yeâu khía caïnh ñoù cuûa truyeän Nguyeãn Taán Höng. Ñoù laø ñieån hình thaät cuûa con ngöôøi, khoâng cöôøng ñieäu hoùa, khoâng coâng thöùc hoùa, khoâng veõ ra con ngöôøi lyù töôûng vì nhöõng nhu caàu chính trò hay vaên hoùa gì gì heát. Taùc giaû moâ taû chôi chôi. Nhaân vaät löøng löõng noùi naêng giôõn hôùt. Töï tieän taùn tænh nhau. Taát caû nhö laø ñuøa. Ñeå ñi tìm söï sung söôùng, söï thoûa maûn tình caûm hay thaân xaùc. Nhöng roài caùi nghieäp cuûa hoï mang theo sau ñoù laø caùi nghieäp thaät, moät chuyeän nghieâm chænh: noãi buoàn cöu mang khoâng theå gôõ cho chính mình vaø cho ngöôøi mình vöông víu ñeán.

     Thaày giaùo Hieáu ñaõ coù vôï, hieän ñang lieân laïc thô tình keå leå noãi nhôù thöông vôùi moät coâ baïn tình cuõ ôû xa ñang coù choàng coù con, laïi yeâu thích caùi treû daïi thô ngaây cuûa moät coâ hoïc troø ôû gaàn. Töï mình vöông daøi ra ba caùnh tay níu keùo vaøo loøng mình ba ngöôøi ñaøn baø neân Hieáu bò daèn vaät, luùng tuùng, khoå sôû trieàn mieân maëc daàu anh coù nhöõng thôøi gian haïnh phuùc sung söôùng khi ñöôïc vieát thô, ñöôïc nghe ñieän thoaïi, hay ñöôïc oâm vaøo loøng coâ hoïc troø treû. Boån phaän vaø maëc caûm sai traùi vôùi vôï. Taâm traïng ñöôïc thöông hôø vaø toäi loãi phaù naùt gia cang ngöôøi khaùc. Maëc caûm giaø vaø khoâng xöùng löùa. Ba ngöôøi ñaøn baø ñeàu thöông Hieáu nhöng ñeàu ñöa ñeán nhöõng traïng thaùi noäi taâm khoâng deã daøng gì cho Hieáu aên ngon nguû kyõ ñeå nhaám nhaùp nhöõng tình thöông kia. Vaø Hieáu nguïp laën trong hai maët ñau khoå sung söôùng ñoù cho ñeán moät ngaøy anh böøng tænh trôû veà vôùi con ngöôøi thaät söï cuûa mình: moät ngöôøi lo laéng cho haïnh phuùc cuûa vôï con. Phaàn naøy keát thuùc baèng chuyeán ñi chôi Vuõng Taøu cuûa gia ñình Hieáu.

     Nguyeãn Taán Höng muoán vieát moät truyeän tröôøng thieân, vì vaäy truyeän seõ khoâng chaám döùt ôû ñoù. Ta khoâng bieát ñöôïc thaày giaùo bò nhieàu caùm doã Hieáu seõ coøn laøm nhöõng gì nöõa sau ñoù. Anh seõ ñeå caùc ngöôøi ñaøn baø chung quanh daãn daéc anh ñi ñaâu, ta khoâng bieát ñöôïc. Con ngöôøi laø naïn nhaân cuûa haønh ñoäng vaø taùnh khí cuûa mình, toâi bieát chaéc raèng Hieáu seõ coøn khoå nhieàu neáu khoâng laø thaân xaùc thì cuõng laø noäi taâm ôû nhöõng phaàn tieáp theo cuûa taùc phaåm.

     Moãi ngoøi buùt coù nhöõng ñaëc thuø rieâng. Caùi ñaëc thuø öu ñieåm cuûa Nguyeãn Taán Höng ai cuõng nhìn thaáy laø vaên chöông ngoït ngaøo, deã daõi. Nhöõng khuùc maéc cuûa ngoân töø hay trieát lyù vaéng boùng trong caâu vaên cuûa anh - nhöng khoâng phaûi vì vaäy maø truyeän khoâng mang hôi höôùm trieát lyù veà cuoäc soáng nhaân sinh. Theâm vaøo laø nhöõng caâu thô caâu haùt hoø cuûa ñoàng ruoäng xa xöa, cuûa ñoâ thaønh nhöõng naêm 60-70. OÂi hai thöù ñaùng yeâu maø khoâng phaûi ai ai cuõng ñöôïc thaáy ñöôïc nghe vaø coù cô may thöôûng thöùc baèng tuoåi hoa nieân cuûa mình. Giaûi thích söï nhôù töøng chi tieát nhoû nhaët cuûa caùc khung caûnh sinh hoaït trong truyeän cuûa Nguyeãn Taán Höng, toâi cho raèng anh ñaõ cöu mang moät nieàm laân maãn voâ cuøng veà söï ñoåi thay tang thöông treân ñaát nöôùc noùi chung vaø treân caùc vuøng Myõ Tho, Kieán Hoøa, Saøi Goøn noùi rieâng. Söï laân maãn ñoù khieán anh vaän duïng taát caû trí nhôù cuûa mình ñeå veõ laïi nhöõng neùt ñaëc bieät ñaùng yeâu cuûa töøng ñòa phöông, moät öu ñieåm maø khoâng phaûi nhaø vaên naøo cuõng coù. Toâi cho raèng sau naøy nhöõng mieâu taû cuûa Nguyeãn Taán Höng seõ ñöôïc coi nhö nhöõng veát tích quaù khöù raát quyù khoâng bao giôø coøn tìm thaáy ñöôïc, nhö tröôøng hôïp Nguyeãn Tuaân tröôùc ñaây vôùi Vang Boùng Moät Thôøi .

     Soáng baèng loøng yeâu meán vaên chöông toät ñoä, vieát baèng moät trí tueä minh maãn ñeå ñieàu khieån hôïp lyù nhaân vaät cuûa mình, Nguyeãn Taán Höng chaéc chaén trong töông lai seõ coáng hieán cho chuùng ta nhieàu taùc phaåm ñoäc ñaùo hôn nöõa.

Teát Kyû Maõo, 1999, moàng saùu.
Nguyeãn Vaên Saâm

---

Baøi Tröôùc Trang Chính Baøi Keá Tieáp

---