Thaät tình côø toâi ñeán tham döï buoåi ra maét saùch Moät Thuôû Laøm "Truøm" cuûa nhaø vaên Nguyeãn Taán Höng toå chöùc taïi Washington DC. Vì khoâng quen anh tröôùc - chæ bieát teân anh qua nhöõng baøi vieát treân Löôùt Soùng , vaø nhöõng taïp chí vaên hoïc khaùc - neân khoâng coù giaáy môøi, toâi thaùp tuøng ngöôøi baïn vaên cuûa anh, baùc só Leâ Vaên Laân, thuùc ñaåy bôûi loøng hieáu kyø, muoán gaëp anh Höng vaø nhoùm baïn trong Hoäi Vaên Buùt Mieàn Ñoâng Hoa Kyø cuûa anh xem tình hình vaên chöông haûi ngoaïi tieán trieån ra sao sau 15 naêm xa xöù. Qua lôøi anh Laân thì hình nhö anh Höng tröôùc coù bieát toâi - cuøng ngaønh Haûi quaân, laïi cuõng coù thôøi phuïc vuï ôû Phuù Quoác - nhöng khi ñoái dieän, nhìn nhau töø ñaàu tôùi chaân, luïc loïi trí nhôù moät hoài, môùi roõ laø chöa gaëp nhau bao giôø.

     Anh voàn vaõ chaøo ñoùn, vì duø sao cuøng moät binh chuûng cuõng keå nhö quen. Daùng ngöôøi chaân thaät, ñoân haäu, côûi môû, sau caâu chaøo hoûi thöôøng leä, anh noùi:

     - Ñeå toâi kyù taëng Commandant taäp saùch.

     Roài quay qua anh Laân:

     - Anh Nieäm, ñaây laø nieân tröôûng cuûa toâi ñaáy.

     Laâu ngaøy môùi nghe coù ngöôøi goïi mình baèng danh xöng cuõ trong ngheà, laïi ñöôïc toân laøm nieân tröôûng, toâi cuõng thaáy khoaùi loã tai.

     Anh Höng ñöa cho toâi hai taäp saùch, trình baøy trang nhaõ, moät do Laøng Vaên vaø moät do nhaø Vaên Ngheä xuaát baûn:

     - Toâi taëng luoân Commandant taäp tröôùc, Moät Ñôøi Ñeå Hoïc . Commandant ñoïc qua taäp Moät Thuôû Laøm "Truøm" roài cho toâi bieát yù kieán nghe. Toâi nghó cuoán naøy coù theå gaây nhieàu soùng gioù, tranh luaän trong töông lai. Ít ra cuõng trong giôùi Haûi quaân.

     Anh Giang Höõu Tuyeân ñöùng beân caïnh, ræ tai:

     - Anh aáy toá döõ laém ñaáy.

     AÙi cha, gì maø gheâ gôùm theá, sô sô ñaõ thaáy giaät gaân roài. Hoùa ra ñaây khoâng phaûi laø cuoán tieåu thuyeát bình thöôøng hay sao? Anh chaøng naøy ñònh toá ai ñaây? Caên cöù vaøo taøi lieäu naøo? Ñöùng treân cöông vò naøo? Vaø taàm möùc quan troïng ra sao?

     Töï nhieân toâi thaáy caàn ñeà cao caûnh giaùc. OÂ hay, ñi döï ra maét saùch maø cöù y nhö laø ñi döï phieân toøa veà tham nhuõng, hoái maïi quyeàn theá khoâng baèng. Khoâng theå leø pheø thöôûng ngoaïn vaên ngheä kieåu ngoài chôi xôi nöôùc ñöôïc, bieát ñaâu seõ coù maøn phaùt bieåu yù kieán cuõng neân. Phaûi tranh thuû ñoïc qua loa laáy khaùi nieäm caùi ñaõ.

     Xen keû vôùi phaàn giôùi thieäu taùc giaû vaø taùc phaåm do caùc baïn Vaên Buùt cuûa anh ñaûm traùch nhö nhöõng tieát muïc thöôøng leä phaûi coù trong moät buoåi ra maét saùch, toâi laät nhanh nhöõng trang giaáy, xem löôùt löôùt. Teân nhaân vaät toaøn laø teân thaät, Ñaïi taù Khöông Höõu Baù, Ñaïi taù Nguyeãn Vaên Thieän, "cao boài" Luaät..., cho chí nhöõng nhaân vaät phuï thuoäc hôn, Trung uùy Nguyeãn Kyõ Laêng, Thöôïng só Nghóa, Trung só nhaát Thaïch Seán, v. v. ..., ngoaïi tröø nhaân vaät chính trong truyeän (xöng toâi) laïi laø Hoaøng chôù khoâng phaûi Höng, duø raèng khoâng noùi thì ai cuõng bieát anh keå laïi chuyeän ñôøi anh. Ñòa danh nghe thaät quen thuoäc: Phuù Quoác, Muõi OÂng Ñoäi, Baõi Xeùp, Döông Tô, Döông Ñoâng, An Thôùi, vaø caâu chuyeän xoay quanh "trieàu ñaïi" Haûi quaân taïi ñaûo naøy, khoaûng thôøi gian gaàn ngaøy maát nöôùc: töø nhöõng maøn baét buoân laäu mieàn bieân giôùi, saên ñuoåi ghe caù Thaùi Lan, cho ñeán vuï xöû töû quaân nhaân laøm loaïn trong cuoäc di taûn, v. v. ... Coù leõ troïng taâm laø vuï taåu taùn tieàn baïc cuûa daân tî naïn.

     Sang phaàn thaûo luaän, luùc ñöôïc hoûi khi vieát Moät Thuôû Laøm "Truøm" anh muoán noùi leân ñieàu gì, anh cho hay: "Toâi chæ muoán noùi leân söï thaät, duø raèng ñoù laø moät söï thaät maø coù nhöõng ngöôøi khoâng muoán nhôù ñeán, khoâng muoán nghe ai nhaéc laïi. Söï thaät ñoù naèm trong moät boái caûnh xaõ hoäi vaø vaøo moät thôøi ñieåm maø chính toâi ñaõ traûi qua, ñaõ laø ngöôøi trong cuoäc. Toâi bieát khi vieát ra chaéc chaén seõ coù nhieàu ngöôøi khoâng thích, nhöng neáu toâi khoâng coù can ñaûm ñeå vieát, thì ai seõ vieát ñaây, vaø söï thaät seõ bò choân vuøi trong lòch söû."

     Maáy tuaàn sau, coù thì giôø ñoïc kyõ taùc phaåm cuûa anh, cuõng nhö chuyeän troø qua ñieän thoaïi, toâi nhaän thaáy vôùi oùc quan saùt saéc beùn vaø moät trí nhôù phong phuù, anh ñaõ dieãn taû soáng thöïc nhöõng caûnh ñôøi, nhöõng nhaân vaät, nhöõng ñòa ñieåm, caûnh trí bò chìm döôùi lôùp buïi thôøi gian ñaõ gaàn 15 naêm. Töøng söï kieän dieãn ra tröôùc maét ngöôøi ñoïc, linh ñoäng vaø ñaày maøu saéc. Coù theå noùi oùc anh nhö moät maùy aûnh, ñaõ chuïp laïi toaøn dieän caûnh vaät, töø nhöõng chi tieát nhoû nhoi nhaát.

     Baèng vaên phong bình dò mieàn Nam, anh thuaät laïi chuyeän ñôøi anh, deã daøng, thoaûi maùi. Maïch vaên xuoâi chaûy, khôi khôi, nhöng khoâng keùm phaàn dí doûm vôùi nhöõng nhaän xeùt rieâng tö, daãn ngöôøi ñoïc ñi töø bieán chuyeån naøy sang bieán chuyeån khaùc, loâi cuoán ngöôøi ñoïc töø trang ñaàu roài tôùi trang cuoái luùc naøo khoâng hay. Ngoïn buùt cuûa anh coù bieät taøi, dieãn taû nhöõng caâu chuyeän taàm thöôøng nhaát maø ngöôøi ñoïc vaãn khoâng thaáy nhaøm chaùn, voâ vò. Toâi hoûi anh: "Vöøa ñi laøm, vöøa ñi hoïc, anh tìm ñaâu ra thì giôø maø saùng taùc ñeàu tay quaù vaäy?" (ngoaøi hai taùc phaåm Moät Ñôøi Ñeå Hoïc vaø Moät Thuôû Laøm "Truøm" ñaõ xuaát baûn anh coøn hai taùc phaåm nöõa: Moät Chuyeán Ra Khôi vaø Moät Caûnh Hai Queâ ñang chôø phaùt haønh). Anh ñaùp: "Thì taát caû laø chuyeän ñôøi toâi ñaõ traûi qua, cöù tuaàn töï maø thuaät laïi, töïa nhö ngöôøi gôõ cuoán chæ roái vaäy maø." Nghe anh noùi thì deã daøng nhö vaäy, nhöng thaät ra khoâng phaûi vaäy ñaâu, vì neáu ñuùng nhö lôøi anh noùi, ai cuõng coù cuoäc ñôøi ñeå keå laïi, cuõng in saùch, cuõng thaønh nhaø vaên caû sao?

     Ñoïc vaên anh, ngöôøi Haûi quaân thaáy daøn traûi ra tröôùc maét mình moät cuoäc ñôøi soâng bieån maø mình ñaõ töøng soáng, nhöõng thoå ngôi vaø ñòa danh quen thuoäc maø mình ñaõ töøng qua: moät dó vaõng chôït böøng daäy trong trí nhôù, mang theo bieát bao nhieâu laø baâng khuaâng, hoaøi caûm; ngöôøi khoâng phaûi Haûi quaân cuõng heù nhìn ñöôïc phaàn naøo taâm tình cuûa ngöôøi lính haûi hoà, caûm thaáy thaân thuoäc vôùi nhöõng vuøng ñaát nöôùc xa laï nhöng thaân yeâu maø mình ñaõ töøng nghe nhöng chöa heà ñaët chaân tôùi.

     Ñoù laø nhaän xeùt cuûa rieâng toâi veà nhaø vaên Nguyeãn Taán Höng treân ñòa haït vaên chöông. Coù leõ nhöõng lôøi nhaän xeùt cuûa toâi cuõng hôi thöøa ñoái vôùi anh, vì nhöõng nhaø vaên teân tuoåi nhö Mai Thaûo, Voõ Ñình, Hoà Tröôøng An, ñaõ töøng ñeà baït anh laø moät nhaø vaên vôùi vaên phong ñaëc bieät mieàn Nam, coù choã ñöùng rieâng bieät vaø vöõng chaéc treân vaên ñaøn haûi ngoaïi. Coøn phaàn söï thaät anh phôi baøy maø anh tieân ñoaùn seõ ñem laïi nhieàu tranh luaän trong giôùi Haûi quaân thì sao? Ñöôïc hoûi, ñaây laø cuoán tieåu thuyeát hay laø baûn caùo traïng, anh traû lôøi: "Tuøy ngöôøi ñoïc, goïi ñoù laø baûn caùo traïng cuõng ñöôïc vì ñoù laø nhöõng söï thaät moät traêm phaàn traêm maø toâi ñaõ chöùng kieán, ñaõ tham döï, cuõng nhö bò loâi cuoán vaøo." Tuy bò loâi cuoán nhöng anh khoâng nhaäp cuoäc, maø "vaän chuyeån" kheùo leùo ñeå ñöùng beân leà. Bao naêm nay, anh suy tö thao thöùc, traèn troïc, ñaén ño, vaø cuoái cuøng anh quyeát ñònh. Coù gaëp anh môùi thaáy roõ anh laø ngöôøi boäc tröïc, thaúng thaén. Caùi tính tình quí baùu cuûa ngöôøi mieàn Nam. Tyùp ngöôøi "uy vuõ baát naêng khuaát." Toâi thaàm kính phuïc söï can ñaûm nôi anh. Caùi can ñaûm cuûa moät keû só. Thay vì choïn thaùi ñoä "muõ ni che tai," cho noäi vuï chìm vaøo queân laõng luoân, anh ñaõ giô cao thanh göôm chaùnh khí, ñem vaán ñeà gai goùc ra moã xeû.

     Nhöõng söï anh Höng trình baøy coù tính caùch trung thöïc tôùi möùc naøo? Nhöõng nhaän xeùt anh neâu leân coù mang maøu saéc phieán dieän, chuû quan khoâng? Khi ngöôøi caàm buùt muoán möôïn tieåu thuyeát ñeå giôùi thieäu ñeán ngöôøi ñoïc moät boái caûnh lòch söû naøo ñoù, coù nhaát thieát phaûi neâu roõ danh taùnh cuûa nhöõng ngöôøi trong cuoäc hay khoâng? Giôùi haïn cuûa ngöôøi vieát vaø quyeàn bieän hoä cuûa keû lieân heä?

     Caâu traû lôøi cho nhöõng vaán naïn treân xin nhöôøng laïi cho ñoäc giaû, nhaát laø nhöõng ngöôøi lieân quan tôùi coát truyeän, maø theo nhö toâi bieát, moät phaàn lôùn ñang cö nguï taïi Hoa Kyø.

Traàn Quaùn Nieäm

---

Baøi Tröôùc Trang Chính Baøi Keá Tieáp

---