Caùch ñaây khoaûng taùm, chín naêm, toâi coù nhaän ñöôïc hai taäp truyeän do Nguyeãn Taán Höng gôûi taëng, Moät Ñôøi Ñeå Hoïc vaø Moät Thuôû Laøm "Truøm" . Sau ñoù, toâi vieát thô caùm ôn taùc giaû vaø noùi leân moät vaøi caûm nghó rieâng tö veà hai quyeån saùch naøy. Toâi nhôù coù noùi veà moät ñieåm quan troïng trong caáu truùc caâu chuyeän: thôøi gian tính. Toâi ñaõ so saùnh thôøi gian maø nhaân vaät chính soáng trong hai truyeän naøy coù tính caùch taâm lyù hôn laø vaät lyù. Thaät vaäy, taùc giaû ñaõ soáng laïi nhöõng quaõng ñôøi khaùc nhau cuûa moät thö sinh vaø sau ñoù cuûa moät quaân nhaân trong nhieàu boái caûnh xaõ hoäi khaùc nhau. Coù nhöõng xung ñoät trong cuoäc soáng haèng ngaøy ñoâi khi anh khoâng bieát phaûi haønh ñoäng nhö theá naøo ñeå traùnh caùi theá treân ñe döôùi buùa. Coù nhöõng daèng co trong tö töôûng ñöa anh ñeán choã giaûi quyeát theo caùi theá chaúng ñaëng ñöøng. Töø ñoù coù nhieàu maåu ñoäc thoaïi ngaäp ngöøng, ñöùt ñoaïn bò boû löûng khoâng keát thuùc, vì nhaân vaät chính khoâng phaûi chæ ñoái thoaïi vôùi ngöôøi khaùc treân con ñöôøng ñi tìm coâng lyù xaõ hoäi maø coøn ñoái ñaùp tröïc dieän vôùi chính mình nöõa. Anh nghó caùi toâi seõ trôû thaønh ñaùng gheùt neáu töï mình khoâng laøm theo löông taâm mình. Anh ñaõ ñöông ñaàu vôùi nhieàu khoù khaên trong cuoäc soáng thöïc teá ngoaøi ñôøi maø khoâng moät ñònh ñeà toaùn hoïc, moät nguyeân lyù khoa hoïc hay moät giaùo ñieàu ñaïo ñöùc naøo hoïc hoûi ôû nhaø tröôøng giuùp anh khaû dó tìm moät loái thoaùt. Taùc giaû ñaõ dieãn taû taâm tö mình qua moät loái haønh vaên giaûn dò. Vieäc boá cuïc caâu chuyeän ñuû haáp daãn ñeå loâi keùo ngöôøi ñoäc theo doõi noäi dung quyeån saùch töø ñaàu ñeán keát thuùc. Tuy nhieân ôû moät vaøi ñoaïn trong saùch, ñoäc giaû coù caûm giaùc laø caùc bieán coá khoâng xaûy ra theo moät trình töï luaän lyù. Chính caùi trình töï luaän lyù naøy ñaõ bò William Faulkner choái boû trong khi saép xeáp thôøi ñieåm cho caáu truùc caâu chuyeän The Sound and The Fury. Ngaøy hoâm nay trong truyeän khoâng phaûi laø ngaøy tieáp noái cuûa ngaøy hoâm qua vaø noù cuõng chöa haún laø moät doïn ñöôøng cho ngaøy mai. Thöïc söï, khoâng coù moät ranh giôùi vaät lyù roõ reät naøo ñeå ñoùng khung caùc kyû nieäm trong ñôøi moät ngöôøi caû. Nhöõng ngaøy thaùng naêm maø nhaân vaät ñaõ soáng qua chæ laø nhöõng vay möôïn thôøi ñieåm töôïng tröng ñeå taùc giaû daùn nhaõn hieäu cho töøng loaïi kyû nieäm eâm ñeàm coù, daèn vaët taâm tö cuõng coù. Ñeå noùi theo Mai Thaûo, ñoù laø nhöõng chen laãn khoâng aên nhaäp cuûa moät trí nhôù quaù choàng chaát, theâm vaøo laø nhöõng ngaét ñoaïn, chuyeån ñoaïn, ñaûo loän traät töï thôøi gian söû duïng hôi nhieàu, khieán ngöôøi ñoïc khoù theo doõi...

     Hieän nay, Nguyeãn Taán Höng khoâng baèng loøng vôùi nhöõng haønh trình ngaén ñoaïn maø anh ñaõ ñi qua trong caùc taäp truyeän ngaén, anh quyeát ñònh laøm moät haønh trình daøi haïn cuûa moät löõ khaùch, moät ngöôøi haønh höông treân ñöôøng ñi tìm yù nghóa cuûa cuoäc ñôøi, moät homo viator coâ ñoäc ñoàng haønh beân caïnh nhöõng ngöôøi baïn ñöôøng. Anh baét ñaàu cuoäc haønh trình daøi trong Moät Giaác Mô Tieân , moät tröôøng thieân tieåu thuyeát goàm hai taäp: thöôïng vaø haï. Taäp thöôïng goàm 4 quyeån. Toâi ñaõ ñoïc hai quyeån 1 vaø 2. Anh nhôø toâi vieát Baït cho quyeån hai trong taäp thöôïng.

     Giöõa Nguyeãn Taán Höng vaø toâi coù nhöõng kyû nieäm chung nôi moät vuøng ñaát nhoû thaân yeâu cuûa queâ höông: Myõ Tho vaø ñaëc bieät laø Tröôøng Nguyeãn Ñình Chieåu cuûa thaäp nieân 60. Anh Höng ñaõ noùi nhieàu veà vuøng ñaát coù con soâng Tieàn uoán khuùc chaûy ngang vaø ngoâi tröôøng naøy raûi raùc trong caùc taùc phaåm cuûa anh, ngoâi tröôøng coù treân traêm naêm lòch söû giaùo duïc, nôi maø anh ñaõ duøi maøi kinh söû trong nhöõng naêm trung hoïc.

     Tröôùc heát, phaûi coâng nhaän taùc giaû laø ngöôøi coù khaû naêng saùng taùc ña daïng. Anh vieát nhieàu theå loaïi khaùc nhau: vaên, thô vaø nhaïc. Gaàn ñaây toâi coù dòp ñoïc nhieàu baøi thô trong caùc taäp Moät Thoaùng Trong Mô vaø Moät Laàn Ñi, Anh Yeâu. Anh cuõng ñaõ phoå nhaïc moät soá thô do anh saùng taùc. Anh vieát raát nhieàu vaø vieát ñeàu ñaën. Anh vieát töø tröôùc 75 taïi queâ nhaø. Luùc ñaàu vieát vaên, laøm thô chæ laø moät hobby laøm trong luùc nhaøn roãi, anh vieát sau nhöõng ngaøy thaùng leânh ñeânh treân bieån caû. Nhöng sau ñoù töø khi ñeán Myõ, vieát vaên ñoái vôùi Nguyeãn Taán Höng trôû thaønh moät nhu caàu, noù cuõng thieát yeáu nhö caùi job anh ñang laøm taïi sôû hay hôn theá nöõa moät career maø anh phaûi theo ñuoåi trong suoát cuoäc ñôøi cuûa anh.

     Quyeån hai taäp thöôïng cuûa tröôøng thieân Moät Giaác Mô Tieân coù töïa Moät Ngaøy Ñeïp Trôøi. Nhaân vaät chính laø Hieáu soáng ôû Saigon vaøo nhöõng naêm ñaàu cuûa thaäp nieân 60. Anh sinh vieân ñaïi hoïc sö phaïm naøy chia xeû tình caûm vôùi ba thieáu nöõ: ôû tænh leû coù, ôû thaønh thò cuõng coù vaø thuoäc nhieàu giôùi khaùc nhau. Cuoäc soáng tình caûm cuûa anh cuõng gaëp nhieàu soùng gioù, ngang traùi. Nhöõng vaán ñeà boån phaän, traùch nhieäm, ñaïo ñöùc xung ñoät laãn nhau nhaát laø khi bieát baïn gaùi anh coù baàu...

     Soâng mô soâng maän soâng ñaøo
     Ba con soâng aáy chaûy vaøo soâng... si
     Vì troùt thöông anh buïng em phaùt phì
     Thuoác thang ñaâu khoûi, vaäy thì chöûa thoâi
     Thöông anh deã ñöùng khoù ngoài...

     Anh khoâng bieát tính sao ñaây, thoâi thì uoáng thuoác lieàu cho xong, tôùi ñaâu hay ñoù. Sau cuøng ôû ñoaïn keát khi anh huøng thaám meät, Hieáu beøn chaâu veà hieäp phoá vôùi ngöôøi con gaùi quen bieát ôû tænh nhaø. Anh ræ tai ngöôøi tình ngöôøi thöông anh voâ soá, nhöng anh chæ... moät loøng vôùi em! Chen vaøo nhöõng bieán ñoäng trong ñôøi soáng tình caûm cuûa nhaân vaät chính, Nguyeãn Taán Höng ñaõ loàng khung caùc bieán coá chính trò ñöông thôøi, nhöõng hoaït caûnh xaõ hoäi ôû mieàn Nam, nhieàu maåu ñoái thoaïi veà neáp soáng hieän taïi, veà caûm nghó cuûa giôùi treû luùc baáy giôø vaø caû söï so saùnh giöõa nhöõng con ngöôøi moäc maïc, chaát phaùc mieàn queâ beân caïnh nhöõng anh du kích cuù voï mieät vöôøn. Vaên ñoái thoaïi cuûa taùc giaû raát giaûn dò, neáu khoâng muoán noùi laø bình daân. Ngöôøi ñoái thoaïi nghó sao noùi vaäy, khoâng caàn phaûi löïa lôøi noùi chaûi chuoát, guùt maéc laøm gì: "OÁi, ñoà caùi thöù con nít ñeûn, hæ muõi chöa saïch maø ñaõ hoïc thoùi truø oâng haïi baø, ñaáu meï toá cha, noùi coù trôøi, tao æa cuïc cöùt tao coøn doøm chôù coøn ba caùi luõ baù vô ñoù haû, cho vaøng tao cuõng khoâng theøm ngoù." Neáu Tuaán, Chaøng Trai Nöôùc Vieät cuûa Nguyeãn Vyõ coù moät thaùi ñoä nhaäp cuoäc vaøo caùc bieán coá chính trò vaø chaáp nhaän maëc nhieân nhöõng ñoåi môùi xaõ hoäi ñöông thôøi, thì Hieáu cuûa Nguyeãn Taán Höng cuõng khoâng thuï ñoäng chaáp nhaän moïi söï vieäc xaûy ra chung quanh mình. Anh laø nhaân chöùng thôøi cuoäc vôùi moät thaùi ñoä phaûn khaùng nhö L'homme reùvolteù cuûa Albert Camus. Hieáu chæ trích moät caùch böïc boäi töø cheá ñoä gia ñình trò cuûa OÂng Dieäm ñeán caáp laõnh ñaïo thôøi cô saûn phaåm cuûa bieán coá thaùng 11, 1963, roài ñeán nhöõng hoaït ñoäng traán aùp daân laønh cuûa coäng saûn. Anh laø moät ngöôøi chung thaân baát maõn coi trôøi baèng vung.

     Toâi thích moät soá ñoaûn vaên daãn nhaäp vaøo caùc chöông, nhaát laø caùc ñoaïn taû caûnh. Neáu vaøo moät buoåi chieàu thì ôû moät goùc vöôøn voøng ñai quanh nhaø, cheách boùng phía trôøi taây, aùnh maët trôøi cô hoà ñong ñöa, khuaát laáp sau raëng caây xum xueâ caønh laù... Vaøo luùc saùng thì aùnh naéng ban mai töôi hoàng toûa raïng phía trôøi ñoâng. Qua maøn söông löûng lô môø nhaït, boùng maët trôøi troøn tròa, öûng ñoû treân cao... Ñoïc nhöõng ñoaïn vaên naøy gôïi laïi cho toâi nhöõng hình aûnh ñeïp cuûa thoân laøng ngaøy xöa trong caûnh thanh bình cuûa xöù sôû qua caùc ngoøi buùt cuûa nhoùm Töï Löïc Vaên Ñoaøn. Nguyeãn Taán Höng cuõng ñöa vaøo truyeän nhieàu ca dao. Tôùi ñaây thì ôû laïi ñaây, bao giôø beùn reã xanh caây haõy veà... Thöông anh em cuõng ñaùnh lieàu, caàm baèng nhö theå thaû dieàu... ñöùt daây. Ngöôøi ta cuõng thaáy söï hieän dieän cuûa Traïng Trình Nguyeãn Bænh Khieâm qua caùc caâu ta daïi ta tìm nôi vaéng veû, ngöôøi khoân ngöôøi ñeán choán lao xao... hoaëc röôïu ñeán goác caây ta seõ nhaép, nhìn xem phuù quí töïa chieâm chao... Theâm vaøo ñaáy laø nhöõng caâu hoø ñòa phöông:

     Hoø ô...
     Gaùi naøo hieàn cho baèng gaùi Chôï Gaïo
     Trai naøo xaïo cho baèng trai Goø Coâng
     Neáu em muoán veïn chöõ toøng
     Haõy mau mau thaúng xoâng xöù Myõ... ôø
     Hoø ô...
     Haõy mau mau thaúng xoâng xöù Myõ
     Cho anh khoûi uoång coâng... ô... ñôïi chôø...

     Cuõng coù nhöõng ñoaïn vaên nghieân cöùu söû ñòa nhö tröôøng hôïp vieát veà ñoàng baèng soâng Saigon hay con kinh Chôï Gaïo vôùi nhieàu chi tieát ñaày ñuû keå caû naêm xuaát xöù. Nguyeãn Taán Höng khoâng phaûi vieát tieåu thuyeát ñeå chæ noùi leân nhaân sinh quan cuûa mình maø coøn muoán ñöa vaøo ñaáy nhöõng caùi hay, caùi ñeïp cuûa neàn vaên hoùa daân gian. Tuy nhieân, beân caïnh ñoù taùc giaû cuõng coù vaøi ñoaïn vaên taû chaân, nhöõng ñoaûn vaên maø Francoise Sagan duøng ñeán khi moâ taû söï va chaïm giöõa hai laøn da thôù thòt. Coù leõ anh muoán pha tính chaát tieåu thuyeát cho taùc phaåm mình, neân ñaõ theâm vaøo caâu chuyeän moät chuùt Leâ Xuyeân chaêng? Thöïc ra, neáu boû ñi nhöõng ñoaûn vaên ñoù cuõng khoâng laøm cho caâu chuyeän thay ñoåi gì caû nhöng traùi laïi coù theå laøm taêng theâm caûm tình cuûa ñoäc giaû khoù tính. Nhöng khoâng bieát Nguyeãn Taán Höng muoán nhaèm laáy loøng khoái ñoäc giaû naøo? Duø sao, ñeå noùi theo Hoà Tröôøng An, vaên chöông haûi ngoaïi coù nhieàu khuynh höôùng thì môùi coù theå laø moät vaên chöông phoàn thònh. Theo toâi thì chuùng ta muoán thaáy Nguyeãn Taán Höng vieát ñeàu ñaën vaø vieát nhieàu nöõa, ñoù laø daáu hieäu toát ñeå laøm giaøu theâm cho vaên chöông haûi ngoaïi.

San Diego, nhöõng ngaøy cuoái Xuaân 1997
Traàn Quang Minh

---

Baøi Tröôùc Trang Chính Baøi Keá Tieáp

---