Taïi sao neùt chöõ trong nhöõng trang naøy coù phaàn khaùc bieät so vôùi nhöõng trang khaùc cuûa cuoán baùo? Lyù do raát laø ñôn giaûn: "Taïi vì nhöõng trang naøy khoâng do nhaø in cuûa baùo Vaên Hoïc xeáp chöõ." Maø do chính toâi töï xeáp chöõ laáy! Coù gioáng khoâng? Coâng nhaän laø gioáng gioáng thoâi, chôù laøm sao gioáng y chang nguyeân con cho ñöôïc. Hai gioït nöôùc! Nhö hai gioït nöôùc thì ñuùng roài, vì ai maø khoâng bieát hai gioït nöôùc chæ gioáng nhau ôû beà ngoaøi, chôù coøn phaåm chaát trong ruoät thì khaùc nhau xa... ÖØa, roài caùc baïn seõ thaáy caùi toâi noùi khaùc nhau xa laø theá naøo.

     Raát tieác toâi phaûi ñeán vôùi ñoäc giaû Vaên Hoïc bôûi moät baøi vieát laõng töû nhö vaày. Khoâng laø moät saùng taùc vaên ngheä vaên göøng gì heát. Khoâng laø moät truyeän ngaén, cuõng khoâng laø moät baøi thô. Taïi vì vaên thô cuûa toâi coù leõ ñaõ bò oâng ñieàu haønh chung Nguyeãn Moäng Giaùc vöùt voâ soït raùc heát roài. Taøi naêng mong manh cuûa mình chæ coù chöøng ñoù thì cuõng ñaønh chòu thoâò Nhöng, ñaõ dang díu vôùi Vaên Hoïc , thì cuõng neân nuùm níu vôùi Vaên Hoïc . Nhö nuùm níu vôùi moät ngöôøi tình. Bò ngöôøi tình ñaù leân ñaù xuoáng nhö vaäy, ñau nhö bò boø ñaù nhö vaäy, leõ ra toâi cuõng neân ruùt lui coù traät töï cho roài, ai maø chöôøng caùi maët ñau thöông ñoù ra chi nöõa. Ruùt lui thì ñaõ maáy laàn ruùt lui. Nhöng, laàn naøy ruùt lui khoâng phaûi laø ñeå chuoàn eâm maø laø ñeå laáy trôùn, ñeå laøm moät maøn khaùc cho cuoäc tình si. Coù phaàn cuïp laïc hôn. Thì ñaây laø: "Muøa Xuaân Naøy Ta Neân Laøm Ñeïp."

     Laøm ñeïp? Cho ai? Ai ngöôøi ta cuõng ñeïp caû roài, ñaâu caàn mình phaûi laøm ñeïp! Ñaâu ñöôïc, noùi nhö vaäy bao nhieâu thaåm myõ vieän ôû treân theá giôùi naøy deïp tieäm heát sao. Nhieàu ngöôøi ñaõ ñeïp roài maø ngöôøi ta coøn phaûi laøm ñeïp theâm nöõa cô. Rieâng toâi, neáu ai ñaõ ñeïp roài thì xin mieãn. Toâi chæ muoán laøm ñeïp cho nhöõng ngöôøi daùm töï xöng "em laø gaùi trôøi baét xaáu" maø thoâi. Nhöng laøm ñeïp veà caùi gì chôù? Muõi, maét, ngöïc, moâng, eo co...? Ñöøng daïi doät maø noùi "tai, muõi, hoïng," nghe noù gôùm quaù! Thoâi, toâi xin thöa: "Ngheà laøm ñeïp cuûa toâi laø ngheà xeáp chöõ ñoù." Naõy giôø toâi noùi chuyeän toaøn laø chöõ nghóa, vaên ngheä, vaên göøng khoâng maø!

     Phaûi, ôû thôøi ñaïi information age naøy, vôùi personal computer vaø laser printer maø raát tieác coù nhieàu cuoán saùch chöõ Vieät, boû daáu chöõ Vieät baèng tay vaãn coøn xuaát baûn, phaùt haønh. Söï ñaùng tieác naøy khoâng rieâng gì cho moät ai maø laø chung cho caû moät theá heä chöõ nghóa löu vong cuûa chuùng ta. Chính toâi, toâi cuõng töï baûo: "Raát tieác phaûi ñôïi ñeán muøa xuaân naêm naøy, muøa xuaân naêm 88, toâi môùi khaùm phaù ra vaø ñeà caäp ñeán vaán ñeà electronic typesetting chöõ Vieät." Electronic typesetting chöõ Vieät? Xöa quaù, ngöôøi ta ñaõ bieát töø laâu roài: "Roõ, eách ngoài ñaùy gieáng." Boä khoâng thaáy maáy traêm tôø nhaät baùô tuaàn baùô nguyeät san, giai phaåm ôû haûi ngoaïi hay sao? Daï thaáy. Nhöng, ñoù laø nhöõng "ngöôøi ñaõ ñeïp roài," toâi ñaâu daùm sôø ñeán. Toâi chæ keà tai noùi nhoû vôùi nhöõng ngöôøi caàm buùt, nhöõng nhaø vaên, nhöõng nhaø thô, nhöõng baïn vaên, nhöõng baïn thô, v.v. raèng: "Mình coù theå vieát saùch chöõ Vieät, laøm saùch chöõ Vieät baèng personal computer vaø laser printer." Muoán bieát theâm chi tieát thì caùc baïn cöù phaûi raùn maø ñoïc tieáp.

     Phöông phaùp toâi laøm typesetting chöõ Vieät cho baøi naøy, thieät tình maø noùi, noù cuõng coå loã sæ laém: "Troff." Baây giôø ngöôøi ta phaûi noùi page make-up system, WYSIWYG (What you see is what you get) system... vv. Nhöng, troff vì töï noù phaûi sinh toàn, phaûi choáng laïi beänh dieät chuûng, maø noù cuõng phaûi phaùt trieån khoâng ngöøng ñeå coù caùi keát quaû ngaøy hoâm nay. Ngöôøi Nhaùi cuûa Haûi Quaân Vieät Nam coù khaåu hieäu: "Nhöõng gì ngöôøi ta laøm khoâng ñöôïc, Ngöôøi Nhaùi laøm ñöôïc," thì troff cuõng daùm noùi töông töï nhö vaäy: "Caùi gì maø nhöõng system kia laøm ñöôïc thì troff cuõng coù theå laøm ñöôïc." Ñuùng hay sai laø ñeå lòch söû phaùn xeùt theo quan nieäm cuûa Ngöôøi Nhaùi, ñuùng hay sai laø ñeå programmer phaùn xeùt theo quan nieäm cuûa troff. Rieâng toâi, vì khoâng laø moät programmer chính hieäu neân toâi keát luaän: "Khoâng hoaøn toaøn ñuùng cho laém, troff cuõng laøm ñöôïc nhöng trôû ngaïi laø speed, memory space allocation... vv." Nhöng toâi bieát chaéc moät ñieàu: "Khoâng coù moät system naøo coù theå laøm ñuû thöù nhö troff laøm caû."

     Maø caùc baïn ñaâu caàn bieát nhöõng chi tieác technical ñoù laøm gì cho meät! Caùc baïn chæ muoán bieát troff laø caùi gì? Xöû duïng theá naøo? Keát quaû ra sao? Noùi voøng vo tam quoác hoaøi nghe nhöùc ñaàu quaù phaûi khoâng? Ok, ok. Thì troff ra ñôøi ñaõ laâu roài. Tröôùc khi mình qua Myõ cô, 72-73 thì phaûi. Troff laø moät function cuûa UNIX* operating system. Maø UNIX operating system laø con ñeû cuûa C language, moät thöù computer language ñaõ ñöôïc thieát laäp vaø heä thoáng hoùa ôû nhöõng phoøng lab cuûa Bell Laboratories. Vaø Bell Laboratories laø cuûa AT&T, laø haõng toâi ñang laøm.

     Thoâi maø, quaûng caùo hoaøi! ÖØa, thì noùi chuyeän phaûi coù ñaàu coù ñuoâi chôù. Noùi ñeán troff, noùi ñeán moät phöông phaùp typesetting, thì phaûi noùi sô sô veà font, veà point size, veà format, veà memorandum macro maø ngöôøi ta hay goïi taét laø mm macro.

     Font thì deã roài, xem nhöõng thí duï döôùi ñaây:

     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Helvetica
     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Helvetica-Outline
     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Hershey-Gothic
     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Hershey-Script
     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., ZapfChancery

     Vaäy thì font laø kieåu chöõ! Vaø treân theá giôùi naøy coù bao nhieâu kieåu chöõ? Toái thieåu cuõng hai chuïc hôn, tuy nhieân, coù ñuû font hay khoâng thì coøn tuøy thuoäc vaøo töøng loaïi printer. Theâm moät ñieåm caàn noùi laø moãi kieåu chöõ ñeàu coù boán caùch in chính cho caû vieát thöôøng vaø vieát hoa: chöõ thöôøng (roman), chöõ nghieâng (italic), chöõ ñaäm (bold), vaø chöõ nghieâng ñaäm (bold-italic).

     Point size thì cuõng deã thoâi. Cöù theo thoâng leä "moät böùc tranh noùi leân traêm ngaøn tieáng noùi," thì cuõng neân xem nhöõng böùc tranh döôùi ñaây:

     Böùc tranh 1, 6 points
     Böùc tranh 2, 12 points
     Böùc tranh 3, 18 points
     Böùc tranh 4, 24 points

     Vaäy thì point size laø côõ chöõ. Vaø point size phaûi coù moät giôùi haïn nhö theá naøo? Cuõng laø vaán ñeà coøn tuøy thuoäc vaøo töøng loaïi printer, thoâng thöôøng töø 1 cho ñeán 60. 1 point laø 112 cuûa pica. Maø 1 pica thì baèng 16 cuûa 1 inch, nhö vaäy 1 point laø 172 cuûa 1 inch.

     Format thì sao? Format töùc laø lay-out cuûa trang giaáy. Chieàu ngang, chieàu roäng cuûa trang giaáy: khoå 8 1/2x11 laø khoå nguyeân trang giaáy hoïc troø, nhö baùo Laøng Vaên ..., khoå 5 1/2x8 1/2 laø khoå nöûa trang, nhö baùo Vaên Hoïc, Vaên chaúng haïn... Roài ñeán chieàu ngang, chieàu roäng cuûa choã in chöõ (text). Roài ñeán phaàn ñaàu trang (page header), phaàn cuoái trang (page footer). Phaàn ñaàu trang thoâng thöôøng laø töïa cuûa moät chöông, töïa cuûa moät truyeän ngaén. Phaàn cuoái trang thoâng thöôøng laø soá trang (page number). Chæ coù Vaên Hoïc laø laøm chuyeän quaùi ñaûn: in phaàn ñaàu trang vaø cuoái trang dính leïo ôû treân ñaàuï

     Maø thöû hoûi ai cho mình caùi quyeàn pheùp total control ñoù chôù? Xin thöa: "Thì troff chôù ai voâ ñaây." Troff nhö moät oâng boss deã taùnh, daùm taëng cho ñaùm nhaân vieân cuûa mình caùi flexibility. Nhôø vaäy maø troff môùi coù cô hoäi soáng. Caùi flexibility ñoù laø mm macrô caùi tieát muïc sau cuøng maø toâi muoán baøn vôùi caùc baïn veà troff.

     Mm macro laø kyù hieäu cuûa nhöõng typesetting function, goàm moät hoaëc hai chöõ (maãu töï) daãn ñaàu baèng moät daáu chaám (dot). Vaø ñöùng rieâng moät mình, moät haøng. Thí duï nhö.H,.P,.ti,.in,,.DS,.DE, v.v. Maø mm macro xöû duïng nhö theá naøo? Ñaây. Naõy giôø toâi ñaõ xaøi roài maø caùc baïn ñaâu coù hay. Macro.H laø duøng cho heading, töïa truyeän, töïa chöông. Maáy chöõ lôùn "Muøa Xuaân Naøy Ta Neân Laøm Ñeïp," töïa cuûa baøi naøy laø laøm bôûi.H 1 ñoù. Taïi sao phaûi.H 1? Taïi vì, töïa thì coù töïa lôùn töïa nhoû, vaø ñaây laø töïa lôùn nhaát thì cho noù mang soá 1 laø hôïp lyù roài. Troff coù theå handle ñeán 7 haïng töïa, 7 levels. Ñeå chi vaäy caùc baïn coù bieát? Ñeå laøm caùi "Muïc Luïc" ôû cuoái saùch, ñeå caùc baïn khoûi phaûi lo töïa truyeän naøo naèm ôû trang naøo. Giao khoaùn phaàn ñoù cho troff. Macro.P laø ñaàu paragraph. Cöù moãi khi gaëp.P thì troff töï ñoäng bieát raèng mình phaûi laøm moät caùi "chaám xuoáng haøng." Maø "chaám xuoáng haøng" thì phaûi thuït voâ. Bôûi vaäy phaûi xaøi macro.ti, temporarily indent. Coøn macro.in, indent, thì haøng naøo cuõng thuït voâ. Caùi naøy ñeå in thô nguõ ngoân, thaát ngoân thì khoûi phaûi cheâ:

     Böôùc tôùi ñeøo Ngang boùng xeá taø
     Coû caây chen ñaù laù chen hoa
     Lom khom döôùi nuùi tieàu vaøi chuù
     Laùc ñaùc beân soâng rôï maáy nhaø

     Macro, center, thì xaøi cho thô luïc baùt, song thaát luïc baùt:

     Ñaàu loøng hai aû toá nga
     Thuùy Kieàu laø chò em laø Thuùy Vaân
     Mai coát caùch tuyeát tinh thaàn
     Moãi ngöôøi moãi veû möôøi phaân veïn möôøi

     Coøn macro.DS, display start, vaø macro.DE, display end, thì phaûi xaøi chung nhö moät caëp. Muïc ñích ñeå chöøa khoaûng troáng ñeå veõ tranh "minh hoïa," tranh "hí hoïa," ñeå "caét daùn" hình cuûa moät giai nhaân chaúng haïn..., hoaëc ñeå laøm thí duï nhö döôùi ñaây:

     .DS



     Chöøa treân, döôùi 1 inch.



     .DE

     Ñaây chæ laø nhöõng mm macro ñaõ ñöôïc vieát saün maø troff ñaõ coáng hieán cho mìmh. Naêm baûy chuïc loaïi mm macrô tuøy theo choã maø xaøi. Neáu mình cheâ mm macrô muoán re-design noù thì cuõng chaúng ai caám. Ngon laønh hôn, vieát luoân a-new-set-of-macro cho mình xaøi rieâng thì cuõng chaúng ai phieàn. Chæ caàn ñöøng goïi teân truøng teân vôùi mm macrô cho khoûi bò bomb laø xong. Troff cho mình caùi flexibility cuûa caùi flexibility. Toùm laïi, moät cuoán saùch töø trang ñaàu ñeán trang cuoái, töø töïa saùch, lôøi giôùi thieäu (xem nhö laø preface), cho ñeán muïc luïc (table of contents), glossary, index, appendix..., troff chaïy moät maïch vaø spit-out cho mình taïi laser printer trong tít taét. Chæ khoå cho moät ngöôøi maø thoâi: "input operator." Input operator phaûi bieát choã naøo maø insert caùi mm macro caàn thieát ñeå troff laøm nhöõng ñieàu maø mình muoán. Input operator neáu bieát ñöôïc vi (visual editor) thì coøn ñôõ, chôù coøn xaøi edlin, ed thì khoå sôû seõ bieát ñeán döôøng naøo.

     Taát caû nhöõng gì toâi noùi treân ñaây thaät söï ñôùi vôùi toâi khoâng coù moät gía trò naøo heát. Hoaëc coù moät giaù trò vöøa phaûi naøo ñoù thoâi, neáu toâi chòu ngoài cuïp xöông soáng maø boû daáu chöõ Vieät baèng tay. Vaäy thì noùi ra laøm gì? AÄy, töø töø ñaõ. Coù löûa môùi coù khoùi maø. Sôû dó toâi noùi khoâng coù giaù trò gì heát laø cuõng coù caùi lyù cuûa toâi ñaáy chöù! Khoâng coù giaù trò gì heát taïi vì nhöõng thöù naøy chæ xaøi cho Myõ maø thoâi. Tieän lôïi cho Myõ maø thoâi.

     Nhöng noù raát coù giaù trò neáu mình laøm ñöôïc cho tieáng Vieät, electronic typesetting cho tieáng Vieät. Vaäy thì phaûi chòu khoù maø ñoïc tieáp nhöõng luaän ñieäu muø môø naøy, sometime technically khoù hieåu naøy. Maø thaät söï khoâng coù gì khoù hieåu ñaâu. Maáy oâng programmer chöõ Vieät, maáy oâng "guru" nhaø mình, ñaõ hieåu toâi noùi caùi gì raùo troïi ñoù chôù. Ñi guoác trong buïng cuûa toâi nöõa laø ñaèng khaùc.

     Typesetting chöõ Vieät thì cuõng ñaâu coù gì khoù. Chöõ vieát cuûa mình cuõng coù maãu töï abc maø. Khoù thì phaûi noùi laø chöõ Taøö chöõ Nhaät, nhöõng thöù chöõ coù voùc giaùng cuûa buïi truùc, caønh tre. Vaäy maø ngöôøi ta coøn laøm electronic typesetting ñöôïc nöõa kia, thì vieäc cuûa mình phaûi goïi laø deã thoâi. Ñaõ coù abc roài thì chæ coøn laøm naêm caùi daáu: saéc, huyeàn, naëng, hoûi, ngaõ. Laø xong! Laø xong? Chöa xong ñaâö vì coøn nhöõng chöõ aê, aâ, chöõ ñ, chöõ eâ, chöõ oâ, ô, chöõ ö thì phaûi laøm sao? AØ haù, vaäy thì phaûi chòu khoù design moät chöõ rieâng bieät cho moãi chöõ naøy. Thaønh ra naêm daáö baûy chöõ môùi, vò chi laø möôøi hai chöõ phaûi laøm maø thoâi. Deã quaù! Baét tay vaøo vieäc! Laøm! Xong! Ñeán luùc in ra môùi thaáy laø ñoïc khoâng ñöôïc. Laáy thí duï daáu saéc thoâi. Daáu saéc naèm treân chöõ aê, chöõ aâ phaûi ôû moät vò trí khaùc vôùi daáu saéc naèm treân chöõ a. Hoaëc phaûi cao hôn, hoaëc phaûi qua beân phaûi moät chuùt. Cuõng raéc roái ñoù chöù?

     Roát cuoäc roài, toâi design khoâng phaûi 12 chöõ maø laø 134 chöõ, cho taát caû nhuõng chöõ coù daáu trong tieáng Vieät cuûa mình. Saùu möôi baûy chöõ thöôøng vaø saùu möôi baûy chöõ hoa. Nhôø caùi flexibility cuûa macro design, maø toâi coù theå laøm 134 chöõ coù daáu Vieät theo kieåu döôùi ñaây:

     a aù aø aï aû aõa aù aø aï aû aõ
     aê aé aè aë aú aüaê aé aè aë aú aü
     aâ aá aà aä aå aãaâ aá aà aä aå aã
     e eù eø eï eû eõe eù eø eï eû eõ
     eâ eá eà eä eå eãeâ eá eà eä eå eã
     i í ì ò æ ói í ì ò æ ó
     o où oø oï oû oõo où oø oï oû oõ
     oâ oá oà oä oå oãoâ oá oà oä oå oã
     ô ôù ôø ôï ôû ôõô ôù ôø ôï ôû ôõ
     u uù uø uï uû uõu uù uø uï uû uõ
     ö öù öø öï öû öõö öù öø öï öû öõ
     y yù yø î yû yõy yù yø î yû yõ
     ñ

     A AÙ AØ AÏ AÛ AÕA AÙ AØ AÏ AÛ AÕ
     AÊ AÉ AÈ AË AÚ AÜAÊ AÉ AÈ AË AÚ AÜ
     AÂ AÁ AÀ AÄ AÅ AÃAÂ AÁ AÀ AÄ AÅ AÃ
     E EÙ EØ EÏ EÛ EÕE EÙ EØ EÏ EÛ EÕ
     EÂ EÁ EÀ EÄ EÅ EÃEÂ EÁ EÀ EÄ EÅ EÃ
     I Í Ì Ò Æ ÓI Í Ì Ò Æ Ó
     O OÙ OØ OÏ OÛ OÕO OÙ OØ OÏ OÛ OÕ
     OÂ OÁ OÀ OÄ OÅ OÃOÂ OÁ OÀ OÄ OÅ OÃ
     Ô ÔÙ ÔØ ÔÏ ÔÛ ÔÕÔ ÔÙ ÔØ ÔÏ ÔÛ ÔÕ
     U UÙ UØ UÏ UÛ UÕU UÙ UØ UÏ UÛ UÕ
     Ö ÖÙ ÖØ ÖÏ ÖÛ ÖÕÖ ÖÙ ÖØ ÖÏ ÖÛ ÖÕ
     Y YÙ YØ Î YÛ YÕY YÙ YØ Î YÛ YÕ
     Ñ

     ÔÛ coät beân traùi, caùch thöùc input nhöõng chöõ coù daáu cho thaáy coù phaàn daøi doøng vaø khoù ñoïc. Tuy nhieân cuõng coù caùch giaûi quyeát. Daøi doøng thì thaät ra khoâng daøi doøng ñaâu vì terminal naøo cuõng coù nhöõng system hoaëc user pf keys. Cöù program 8 caùi keys naøy thaønh 8 daáu caàn thieát. Daáu thöù nhaát v cho chöõ aê (daáu aê). Daáu thöù nhì ^ cho chöõ aâ (daáu aâ) vaø chöõ ñ (daáu ñ). Daáu thöù ba, cho chöõ ô vaø chöõ ö ( daáu ö). Coøn naêm daáu coøn laïi laø ' (saéc), ` (huyeàn),. (naëng),? (hoûi), vaø ~ (ngaõ). Nhö vaäy khi input nhöõng daáu naøy, input operator cuõng chæ caàn goõ moät stroke maø thoâi. Coøn khoù ñoïc thì chòu.

     ÔÛ coät beân phaûi, output cuûa nhöõng chöõ coù daáu naøy cuõng phaûi traûi qua vaøi "giai ñoaïn khaån tröông" môùi coù ñöôïc caùi nhìn deã coi nhö vaäy. Tröôùc heát phaûi convert nhöõng input cuûa nhöõng chöõ coù daáu ôû coät beân traùi thaønh nhöõng troff string ñeå troff bieát luùc naøo thì process chöõ naøô daáu naøo. Keá ñoù, troff chính noù cuõng phaûi bò modified thaønh ditroff, device independent troff. Sau cuøng, output cuûa device independent troff laïi ñöôïc moät laàn nöõa convert thaønh PostScript output cho thích hôïp vôùi laser printer maø mình muoán xaøi: Apple LaserWriter, QMS..., chaúng haïn. PostScript language? Laïi phaûi hoïc theâm, noùi theâm moät thöù computer language nöõa? Daøi doøng, loâi thoâi quaù roài. Thoâi, cho toâi xin ngöøng laïi nôi ñaây.

     Qua phaàn treân, caùc baïn ñaõ hieåu theá naøo laø phöông phaùp "laøm ñeïp" cuûa toâi. Toâi raát mong moûi ñöôïc tieáp nhaän nhöõng yù kieán xaây döïng cuûa taát caû caùc baïn. Vaø toâi cuõng raát mong moûi ñöôïc tìm hieåu theâm nhöõng phöông phaùp "laøm ñeïp" cuûa caùc baïn trong ngheà. Laøm ñeïp cho chöõ Vieät, theo toâi vaãn laø nhieäm vuï chung cuûa taát caû moïi ngöôøi daân Vieät. Bieát ñaâu coù moät ngaøy naøo ñoù chuùng ta seõ tìm ñöôïc moät phöông phaùp maø sau naøy coù theå goïi laø moät standard, moät "muøa xuaân" cho electronic typesetting chöõ Vieät vaäî

---

Baøi Tröôùc Trang Chính Baøi Keá Tieáp

---