Con Ng߶i Và Bút Pháp
cüa Nguy�n T¤n Hßng
qua "M“T N’I BU�N RIÊNG"*

     Chi«u nay tôi lÕi ðßþc cái vinh hÕnh l¤n chiªm ðài phát thanh, nói theo ki¬u Ki®t T¤n, ð¬ gi¾i thi®u nhà vån kiêm chü nhân nhà xu¤t bän Mi®t V߶n Nguy�n T¤n Hßng v¾i quy¬n Mµt N²i Bu°n Riêng m¾i ra lò còn th½m phÑc mùi gi¤y mñc.

     Tôi quen biªt v¾i Nguy�n T¤n Hßng qua th½ t× trao ð±i cho nhau t× nåm 1988, khi anh hoàn thành t§p truy®n ð¥u tay Mµt жi Ь H÷c và g—i t£ng. Tôi ð÷c xong và biªt r¢ng Hßng s¨ là mµt cây viªt có hÕng, không nhæng vì ngh® thu§t viªt lách, vì l¯i vån trôi chäy mà ði¬m n±i b§t — tác giä là cái sÑc s¯ng phi th߶ng, cái ngh¸ lñc phi th߶ng hiªm hoi — mµt nhà vån m¾i b¡t ð¥u sáng tác. Cái ßu ði¬m n¥y vçn ðßþc th¬ hi®n ð«u ð£n — các tác ph¦m sau. Khi anh nh¶ tôi viªt bÕt cho cu¯n Mµt Cänh Hai Quê (1989) tôi cûng hÑa li«u, nhßng trong bøng tin r¢ng anh không thª nào thñc hi®n n±i. Làm sao trong mµt nåm mà viªt ðßþc ba b¯n cu¯n liên tiªp. Mµt жi Ь H÷c, Mµt Thu— Làm "Trùm", Mµt Chuyªn Ra Kh½i ... Tôi v¯n làm biªng l¡m và không có thì gi¶ nhi«u. Nhè ðâu m¾i v×a hÑa xong thì bän thäo ðßþc g—i ngay ðªn n¢m chình ình trên bàn viªt v¾i bÑc th½ nhö kèm theo - "... biªt anh b§n l¡m nhßng rán giúp dùm th¢ng em." R°i sau ðó nåm, bäy cu¯n næa tác giä g—i t£ng ào ào, ð÷c v×a hªt cu¯n n¥y thì nh§n tiªp theo cu¯n kia, nhß v§y là tác giä Nguy�n T¤n Hßng — góc tr¶i Winston-Salem kia viªt không k¸p th— và bÕn bè cùng ðµc giä, trong ðó có tôi, ð÷c cûng không k¸p th—. V×a qua, tôi nh§n ðßþc quy¬n ký sñ Mµt L¥n Xu¯ng Núi r°i tiªp sau ðó vài tu¥n là t§p truy®n Mµt N²i Bu°n Riêng . Trong bao th½ g—i kèm t¶ gi¤y nhö, ôi cái t¶ gi¤y oan nghi®t có mµt câu viªt khiªn tôi xao xuyªn - "... h±ng ch×ng th¢ng em s¨ ra m¡t sách — Montréal..."

     Quí v¸ cûng biªt theo lu§t giang h° cüa vån gi¾i, mµt tác giä chï nh§n xét phê bình hay viªt tña, viªt bÕt cho tác giä bÕn chï mµt l¥n và duy nh¤t mµt l¥n thôi. Ði«u n¥y không b¡t buµc nhßng là mµt thông l®, mµt qui ß¾c. TÕi sao v§y? Khi nh§n ð¸nh v« mµt tác giä nhæng nét chính yªu, ßu khuyªt ði¬m phäi ðßþc tìm ra, ghi nh§n ð¥y ðü. Nªu viªt thêm l¥n næa, thì cûng l§p lÕi nhæng ý ðó mà thôi. Tôi yên chí, ð÷c sách chùa cüa bÕn g—i cho mà không sþ b¸ b¡t làm công quä. Tôi ðã viªt cho Nguy�n T¤n Hßng bài bÕt quy¬n Mµt Cänh Hai Quê r°i, t× nåm 1989 l§n!

     Nhè ðâu, mµt hôm ông Chü t¸ch Vån Bút Québec kh«u tôi c߶i c߶i:

     - Nói cái n¥y anh nghe, có ba tác giä "ngoÕi qu¯c" mu¯n qua Montréal mình ra m¡t sách, vui l¡m, toàn là anh em thân tình, tôi ðã nh§n l¶i hªt r°i...

     Tôi v×a nghe v×a run, chßa k¸p höi gì hªt thì ðßþc nghe tiªp:

     - T¤t cä có ba ng߶i: Thøy Khanh, Nguy�n vån Ba, Nguy�n T¤n Hßng... thì mình cûng có ba ng߶i.

     Tôi höi:

     - Mình cûng có ba ng߶i, ai v§y?

     Ông Chü t¸ch Lßu Nguy�n c߶i và nói tïnh røi:

     - Thì anh Trang Châu, anh в Quý Toàn v¾i anh nè...

     Tr¶i ð¤t! Cái vø Võ Ðình v×a m¾i xäy ra, r°i kéo dài thêm nhæng vø r¡c r¯i bên l«, anh em Vån Bút Vi®t Nam Häi NgoÕi v¾i Vån Bút Québec mu¯n khùng luôn h½i sÑc ðâu còn viªt lách v¾i nói nång. Nhßng d¥u sao thì bÕn Lßu Nguy�n ðã hÑa r°i, m÷i chuy®n ðâu vào ðó nhß "ván ðã ðóng hòm" làm sao mà cÕy cho ra. Tôi suy nghî thi®t khôn ngoan giành trß¾c - Tôi ch÷n nói cho Thøy Khanh. D¥u sao thì Thøy Khanh cûng ð©p ð¨, duyên dáng h½n hai ông bÕn "mi®t v߶n" cüa tôi. Mµt bên là dân Parisiense sang tr÷ng quí phái, mµt bên là dân — Nha Mân, Sa Ðéc v¾i Qu½n Long, Bình Phøc NhÑt, MÛ Tho, các bÕn nghî coi mình phäi ch÷n ai? D� quá mà!

     Nhßng — ð¶i, m߶i chuy®n mình mu¯n thì hªt chín không nhß ý. Vi®c công vi®c tß d°n d§p, thành ra tr¶i xui ð¤t khiªn sao ðó loay hoay anh Trang Châu ð£t c÷c cô Thøy Khanh, в Quý Toàn xí ph¥n Nguy�n vån Ba, và ông Trùm Nguy�n T¤n Hßng l÷t vô vòng tay th¥y giáo làng là tôi ðây. Tôi ðâm nghi ng¶ có sñ âm mßu s¡p xªp cüa ông Chü t¸ch Lßu Nguy�n v¾i ông T±ng th½ ký Lê T¤n Lµc trong vø n¥y. Thôi không biªt là duyên hay nþ, cûng ðành rán mà ôm ông Trùm, ch¾ thi®t tình trong bøng, mu¯n ôm ng߶i khác! Thành ra hôm nay tôi nói hay hay d— ông Trùm rán mà g°ng mình ch¸u tr§n. Mµt l¥n cho t—n t¾i già... Nhßng cu¯i cùng thì tôi th¤y hình nhß m÷i sñ có bàn tay cüa ð¸nh m®nh an bài. Hôm g£p Ki®t T¤n trong c½n say nhè, anh ta chï vào m£t tôi nói - H° Tr߶ng An, Nguy�n vån Ba, Nguy�n T¤n Hßng thuµc vån chß½ng mi®t v߶n, còn Võ KÏ Ði«n không phäi, bÕn thuµc vån chß½ng mi®t cù lao. Tôi ng¾ ra, sau vài phút m¾i hi¬u, mình ðßþc sanh ðë — cù lao Phú Qu¯c r°i lÕi viªt v« cù lao Bidong, hi®n ðang sinh s¯ng — cù lao Montréal. Vån chß½ng cù lao ði chung v¾i vån chß½ng mi®t v߶n là xÑng ðào xÑng kép. Thôi v§y cûng hay. Thành ra hôm nay là bu±i nói chuy®n cüa nhà vån cù lao Võ KÏ Ði«n nói v« con ng߶i và tác ph¦m cüa nhà vån mi®t v߶n Nguy�n T¤n Hßng.

     Trß¾c khi ði vào câu chuy®n, tôi xin phép ðßþc nêu lên ðây vài thu§t ngæ mà tôi s¨ phäi dùng vì ðó là nhæng chæ riêng bi®t cüa Nguy�n T¤n Hßng. Nói v« Nguy�n T¤n Hßng mà không dùng nhæng chæ cüa Nguy�n T¤n Hßng thì làm sao trình bày hªt ðßþc con ng߶i Nguy�n T¤n Hßng!

     Ðó là nhæng chæ "ðàn anh, ðàn em." Nguy�n T¤n Hßng b¡t ð¥u làm quen v¾i vån gi¾i lúc còn — bên quê nhà, h°i còn ði h÷c r°i ði lính. Theo nhß tôi biªt, anh ðã viªt cho báo Vån cüa Mai Thäo và có ðªn tòa soÕn ð¬ g£p nhà vån n¥y. BÇng ði mµt giai ðoÕn dài - ði lính, chÕy gi£c, tÜ nÕn, ði h÷c lÕi - anh b¡t ð¥u c¥m bút lÕi và bài v— có ðång kh¡p trên các m£t báo häi ngoÕi. Và tôi cûng c¦n th§n ghi chú là anh dùng chæ "ðàn anh, ðàn em" không có nghîa là viªt cao viªt th¤p, viªt hay viªt d—, cûng không phäi là viªt trß¾c viªt sau mà là cån cÑ vào tu±i tác. H� l¾n tu±i là anh mà nhö tu±i là em, nói theo ki¬u nhà binh, trong quân tr߶ng, khóa ðàn anh, ðàn em. Tôi may m¡n ðßþc sanh ra trß¾c Hßng vài ba nåm nên ðßþc làm anh, ngon lành. Còn ông bÕn Nguy�n Hæu Chung tuy l¾n tu±i h½n tôi næa nhßng vì — xa lÕi không quen biªt nhau, có l¨ thª h® cüa anh Chung là thª h® "già" quá r°i nên Hßng không biªt, tính tu±i lµn g¥n m߶i nåm, kêu Chung b¢ng ðàn em ngon ½! L¥n ð¥u tiên khi ð÷c ngang qua ch² sai sót n¥y, tôi khoái hªt sÑc làm im thinh thích, không cho Hßng hay, trong bøng mu¯n ð¬ ông bÕn già Nguy�n Hæu Chung làm ðàn em cüa tôi luôn, lâu ch×ng nào hay ch×ng n¤y, c¥u tr¶i kh¦n Ph§t ð×ng có ai nh¡c nh— ð¬ Nguy�n T¤n Hßng ðính chánh, m¤y thu— ðßþc làm ðàn anh cüa mµt ng߶i n±i tiªng nhß Nguy�n Hæu Chung!

     Danh t× thÑ hai mà Nguy�n T¤n Hßng ßa nh¡c ði nh¡c lÕi là chæ "Vån chß½ng mi«n Nam." Anh tha thiªt chæ n¥y cho ðªn n²i hai l¥n anh lên Washington D.C. là hai l¥n anh nh¡c ðªn nó trong nhæng bài nói chuy®n - L¥n ð¥u trong bu±i ra m¡t sách Giai ThoÕi H°ng cüa H° Tr߶ng An, Hßng ðã thuyªt trình ð« tài Ðôi L¶i V« Vån Chß½ng Mi®t V߶n (tÕi tr߶ng ÐÕi H÷c George Mason, thü ðô Washington vào ngày 25-6-1989).

     L¥n thÑ hai, bu±i ra m¡t hai quy¬n Tuy¬n T§p Nhæng Cây Viªt Mi«n Nam và Mµt Chuyªn Ra Kh½i , Nguy�n T¤n Hßng ðã nh¡c lÕi v¤n ð« n¥y trong bài Tính Ch¤t Chung Quyªt Trong Vån Chß½ng Mi®t V߶n . Trong các nhà vån có vån phong mi«n Nam, Nguy�n T¤n Hßng là ng߶i dan díu, mê man m¤y chæ "Mi«n Nam" lçn "Mi®t V߶n" nhÑt. Nguy�n vån Ba cûng có ni«m say n¥y nhßng xét ra thua cái ðam mê cüa Nguy�n T¤n Hßng xa l¡m. Do ðó mà sau loÕt bài nói chuy®n v« ð« tài n¥y, ông Trùm b¸ mµt ðµc giä là ông Nguy�n Hoàng làm mµt bài th½ dûa mµt mách te tua, ðÕi ý cho là kÏ th¸ Nam B¡c. Thñc ra theo ch² tôi th¤y, Hßng không bao gi¶ có ý x¤u n¥y, anh kính tr÷ng Mai Thäo ch½i v¾i Nguy�n Mµng Giác, Hà Huy«n Chi, Duy Lam... nghîa là ai anh cûng quí tr÷ng nhß nhau, ðâu có phân bi®t nhßng vì anh thích viªt theo l¯i vån phong ð¸a phß½ng quá sÑc, thành ra ßa nh¡c ði nh¡c lÕi mà thôi. Vì anh th߶ng dùng lçn lµn chæ "vån chß½ng mi«n Nam" v¾i "vån phong mi«n Nam" nên m¾i có sñ hi¬u l¥m ðó. Vån phong mi«n Nam là mµt khuynh hß¾ng nhö, mµt cách viªt v¾i gi÷ng vån cüa mi«n Nam, n¢m trong mµt n«n vån h÷c mi«n Nam. Vån chß½ng mi«n Nam, là mµt n«n vån chß½ng g°m t¤t cä các cây viªt Nam Trung B¡c... t¤t cä cùng ðóng góp công sÑc tài nång ngh® thu§t cüa mình cho quê hß½ng, ð¤t nß¾c. Nhæng nhà vån n¥y s¯ng bên b¶ sông Gianh nhß Ðào Duy T×, Nguy�n Cß Trinh, Nguy�n Hæu Hào th¶i Tr¸nh Nguy�n ho£c bên n¥y vî tuyªn 17, sau nåm 1954 nhß Mai Thäo, Thanh Tâm Tuy«n, Doãn Qu¯c SÛ, Bình Nguyên Lµc, S½n Nam...

     Ь trä l¶i cho sñ hi¬u l¥m n¥y, ông Trùm ð£t tên luôn cho nhà xu¤t bän cüa mình là nhà xu¤t bän Mi®t V߶n . Nguy�n T¤n Hßng cûng không tha thÑ cho b¤t cÑ ai ðøng chÕm t¾i anh em c¥m bút cüa nhóm n¥y nhß tr߶ng hþp Tr¥n Vû nh§n ð¸nh trong bài Nhæng Vòng T߶ng Ghetto ðång trên Hþp Lßu s¯ 2 và ông Trùm ðã ð§p lÕi thÆng tay nhß sau - "... m¾i có mµt hai tác ph¦m trình làng mà dám viªt mµt bài nhß v§y thì còn chæ nào ðúng h½n hai chæ lµng ngôn ð¬ dùng, phäi không quí v¸!"

     Danh t× thÑ ba cüa Nguy�n T¤n Hßng là danh t× ông Trùm. Ðây là tên mà tác giä tñ ð£t cho mình qua nhan ð« cüa tác ph¦m Mµt Thu— Làm "Trùm" . Quy¬n n¥y gây xao ðµng trong dß lu§n vån gi¾i, cûng có kë chê, cûng l¡m ng߶i khen. D¥u khen hay chê, tác ph¦m n¥y là mµt tác ph¦m n±i tiªng làm nên tên tu±i cüa Nguy�n T¤n Hßng. Danh hi®u ông Trùm n±i b§t, bÕn bè g÷i mãi thành tên. Nguy�n T¤n Hßng biªn thành ông Trùm. Trùm ðây là trùm tình báo, Trß—ng Phòng Nhì Vùng 4 Duyên Häi, Уc Khu Phú Qu¯c. Chæ "trùm" ðßþc ðóng trong ngo£c kép v×a có ý nói lên sñ th§t mình là c¤p trên cüa mµt s¯ ðàn em thân tính v×a có ý mïa mai, gi�u cþt cái chÑc vø an ninh tình báo...

     ÐÕi khái Nguy�n T¤n Hßng có thói quen dùng nhæng chæ thoÕt m¾i nhìn qua thì có vë ngang tàng nhßng xét kÛ thì th¤y nét d� thß½ng cüa nó. Nét d� thß½ng cüa mµt ng߶i còn mang trong mình dòng máu ruµng v߶n mi«n Nam. Nhßng nhæng ng߶i nông dân mi«n Nam cûng có chung g¯c gác là nông dân ð¤t B¡c, vì nghèo kh± (làm ruµng, ði lính, b¸ ðày...) nên phäi mÕo hi¬m làm cuµc Nam tiªn theo chính sách ð°n ði«n cüa chúa Nguy�n, tìm ð¤t m¾i khai phá ð¬ s¯ng còn. H÷ v×a chiªn ð¤u v×a cày c¤y. Tính tình do ðó mà n¦y n— phát sinh theo hai chi«u hß¾ng ð¯i ngh¸ch. Khi thi®t hi®n tánh ch¤t phác, khi thi®t ngang tàng, dæ dµi, càng ngày càng khác bi®t v¾i nªp s¯ng nªp suy nghî cüa ng߶i giàu có, ng߶i trí thÑc còn lÕi — ð¤t Thång Long ngàn nåm vån v§t. B—i vì nhæng ng߶i nông dân mi«n Nam ðó v×a làm dân, v×a phäi làm hªt. Nguy�n T¤n Hßng th×a hß—ng tr÷n v©n hai ð£c tánh n¥y cüa ð¤t Nam KÏ Løc Tïnh h½n các bÕn vån cüa anh. Chúng ta hãy nghe anh Võ Ðình nh§n xét - "Nhßng Nguy�n T¤n Hßng có nhæng ð£c bi®t khác v¾i nhæng ng߶i kia là Nguy�n T¤n Hßng ðã l¾n lên, ðã trß—ng thành trong quân ðµi... là cái ði¬m r¤t ð£c bi®t mà nhæng ng߶i kia, nhæng Võ KÏ Ði«n, Ki®t T¤n, Nguy�n vån Sâm, Nguy�n vån Ba... không có. H° Tr߶ng An cûng t×ng — trong quân ðµi nhßng H° Tr߶ng An chï là sî quan vån phòng, t×ng thú nh§n là tôi chï ng°i ch½i lai rai v§y thôi. ChÑ còn ông Nguy�n T¤n Hßng n¥y thì phäi lên tàu, trôi dÕt kh¡p ðó ðây."

     Cái dòng máu lính thú cüa t± tiên th¶i Tr¸nh Nguy�n ðßþc tång c߶ng b± xung b¢ng nhæng nåm gia nh§p binh chüng häi quân r°i thêm nhæng nåm theo ngành khoa h÷c, ngành ði®n tØ — ÐÕi H÷c ðã khiªn cho Nguy�n T¤n Hßng xông xáo, lån xä, b¤t ch¤p m÷i tr— ngÕi. Con ng߶i lý trí vßþt trµi con ng߶i tình cäm. Nguy�n Hßng Qu¯c có l¥n ðã nói - Có nhà vån thiên v« tâm, có nhà vån thiên v« trí. Theo tôi, Nguy�n T¤n Hßng là mµt ngh® sî ða tài - anh viªt vån, làm th½, viªt biên khäo, ð£t nhÕc - nhßng dù bµ môn nào lý trí anh cûng vßþt trµi h½n tình cäm. Chúng ta thØ nghe ðôi l¶i than th—, chï h½i bu°n mà không có nß¾c m¡t rßng rßng:

     Chàng còn ðâu nµi ngoÕi ð¬ v«. Ь viªng thåm trong nhæng khi r²i ränh hay ð¬ tá túc trong nhæng khi hoÕn nÕn. Nµi ngoÕi cüa chàng gi¶ — xa l¡m, mút t§n bên kia b¶ ðÕi dß½ng. Cái c½n bão ngoài ð¶i dçu có chþt ðªn r°i cûng chþt ði, nhßng nhæng c½n bão trong lòng Qu¯c thì hình nhß mãi mãi không bao gi¶ t¡t l¸m. Ngày nào còn Cµng sän ngñ tr¸ trên mi«n ð¤t nß¾c thân yêu thì ngày v« lÕi c¯ hß½ng, tìm g£p nhæng ng߶i thân thß½ng cüa Qu¯c nhß mãi mãi còn xa (truy®n ng¡n Mµt N²i Bu°n Riêng trang 33).

     ho£c:

     Thình lình, m¡t Gia b²ng hoa lên v¾i cänh vó câu. R§p rình chiªn mã, gß½m ðao. B¤t giác, chàng không còn nh¾ gì næa, l¡p b¡p hát luôn câu kªt, nhß c¯ tình mu¯n ðßa cái dî vãng không m¤y vàng son cüa th¶i ðÕi mình, th§t nhanh chóng, vào lãng quên (truy®n ng¡n Ðßa Dî Vãng Vào Lãng Quên trang 47).

     Có nhæng giây phút ränh r²i, Nguy�n T¤n Hßng nh¾ v« Vi®t Nam thân yêu, nh¾ mänh v߶n nhö — quê nµi, quê ngoÕi, nh¾ lu nß¾c mát sau hè, nh¾ cây cau già trß¾c ngõ, nh¾ chiªc võng cho th¢ng S½n Nhái, nh¾ thß½ng ð¶i s¯ng binh ngû häi h°. CÑ coi cách anh miêu tä, anh thß½ng mªn nó biªt bao nhiêu v§y mà khi kªt lu§n anh viªt tïnh queo theo nhß trong Qu¯c Vån Giáo Khoa Thß:

     Chàng ngØa m£t thì th¥m trong bóng ðêm:
     - Ôi, không có cänh bi®t ly nhßng sao mà bu°n v§y!

     Ho£c ðã nß½ng theo câu v÷ng c±:

     R°i ðành cam th÷ tØ vì m¡c kª cüa Læ Mông...

     Cái tình cäm dào dÕt phong phú cüa ng߶i nông dân ruµng v߶n b¸ cái lý trí cüa ng߶i khoa h÷c, ng߶i quân nhân ch§n ðÑng. Nguy�n T¤n Hßng ðã kìm hãm ðßþc sñ xúc ðµng. Lúc nào cûng v§y, ð¶i anh là mµt chu²i ngày ph¤n ð¤u vui s¯ng vß½n lên trên n²i kh± ðau. Do ðó mà có l¥n tôi ðã viªt cho Hßng: "Cái lý trí l¤n áp tình cäm trong t§p truy®n là mµt khuyªt ði¬m ð°ng th¶i cûng là mµt ßu ði¬m. T× lâu trong ti¬u thuyªt cüa ta chÑa ðñng nhi«u nß¾c m¡t quá, m²i l¥n ð÷c xong mµt tác ph¦m, cä ng߶i nhß mu¯n b¸nh. Tôi mu¯n th¤y nø c߶i thay cho nß¾c m¡t... th¤y ðßþc ni«m vui s¯ng, dù ðang — trên xÑ ng߶i. Chï c¥n bao nhiêu ðó nhà vån Nguy�n T¤n Hßng cûng ðü ðßþc m÷i ng߶i trân tr÷ng quý mªn."

     Nhßng có phäi cái lý trí, cái sÑc mÕnh tinh th¥n ðó làm nên nhà vån Nguy�n T¤n Hßng? Không phäi. Nguy�n T¤n Hßng s— dî ðßþc n±i tiªng mau l© nh¶ — bút pháp ð£c bi®t. Ngòi bút cüa Nguy�n T¤n Hßng khöe mÕnh, tung hoành, trôi chäy. Võ Ðình ðã ghi nh§n cách viªt cüa anh nhß sau: "lúc nào cûng viªt mµt cách r¥m rµ, vui vë và thoäi mái nhß v§y, kh½i kh½i nhß v§y." Ь th¤y rõ nét cái bút pháp ð£t bi®t Nguy�n T¤n Hßng, chúng ta thØ làm cuµc so sánh nho nhö v¾i vài tác giä cùng nhóm thuµc vån phong mi«n Nam.

     Theo tôi thì không ai có ðü th¦m quy«n nói v« ði«u n¥y h½n H° Tr߶ng An hªt. Có l¥n trong cuµc phöng v¤n, H° Tr߶ng An ðã nh§n ð¸nh v« vån mình... Vån tôi h½i gi¯ng vån cüa Ki®t T¤n, cüa Nguy�n ÐÑc L§p và cüa Nguy�n T¤n Hßng — vài ch². Có l¨ b—i vì Ki®t T¤n, Nguy�n T¤n Hßng và tôi ð«u — trên ph¥n ð¤t Ti«n Giang (tïnh MÛ Tho và tïnh Vînh Long) nên có cùng mµt ngôn ngæ chång?

     Tôi ð°ng ý ði¬m ghi nh§n n¥y — câu "... gi¯ng mµt vài ch²." BÕn H° Tr߶ng An ðã kÛ lßÞng khi viªt chï có b¤y nhiêu vì Ki®t T¤n, H° Tr߶ng An và Nguy�n T¤n Hßng, xét v« bút pháp khác xa nhau nhi«u l¡m. Nguy�n T¤n Hßng nghî sao viªt v§y, câu vån khöe mÕnh, trôi chäy, tñ nhiên không trau chu¯t. Xét theo tính cách giáo khoa thì vån Nguy�n T¤n Hßng r¤t g÷n gàng, g°m có chü t×, ðµng t×, túc t×... minh bÕch. Trong khi ðó vån cüa Ki®t T¤n r¤t nhi«u trÕng t×, tînh t× (Nguy�n Hßng Qu¯c ðã viªt "Ông không m×ng, ông m×ng húm. Ông không khoái, ông khoái chí tØ, ông không quên, ông quên tu¯t lu¯t, ông không hôn, ông hôn chùn chøt)...

     Riêng vån cüa H° Tr߶ng An vì mê H° Bi¬u Chánh nên trong vån có h½i hám cüa l¯i bi«n ngçu, tÑ løc th¶i qu¯c ngæ phôi thai ð¥u thª kÖ. H° Tr߶ng An viªt "tim bäy l² héo khô, gan bäy lá héo h¡t" ho£c "chßa chi mà ch¸ ð± hô con hai Túy Hoa n¥y h²n dæ, bØa ð¥u mãnh h², bóp c± Thiên Lôi, xé ðôi g¤u ngña, v§t ngØa Ch¢ng Tinh."

     Không c߶ng ði®u ð¥y xúc cäm nhß Ki®t T¤n, không dài dòng ð¯i ch÷i mÛ mi«u nhß H° Tr߶ng An, Nguy�n T¤n Hßng không viªt thì thôi mà h� viªt thì nhß "lên xe sang s¯ và ðÕp hªt ga, chÕy thÆng mµt mÕch không quanh qua qu©o lÕi, không bi¬u di�n u¯n éo gì ráo. Nªu g£p chß¾ng ngÕi v§t, nhß có ai láng cháng chê t¾i chê lui, là tài xª phóng xe lên cán luôn, chªt bö rán ch¸u." V§y mà lÕi hay, m¾i lÕ ch¾! Chúng ta thØ ð÷c mµt ðoÕn anh tä cänh bão t¯:

     B¤t thình lình, trên tr¶i nhß có mµt ðoàn chim s¡t ðang bay t¾i, r¤t ðông: h... ùm, ùm ùm... Dß¾i ð¤t cûng v§y, mµt ðoàn tàu ðang chÕy ngang qua: h... ùm, ùm ùm... Mang theo nhæng tiªng sét ð°ng loÕt n± long tr¶i, và nhæng l¢n ch¾p xanh ma tr½i büa vây tÑ phía. Có l¨ tr¶i ðang s§p thi®t. Qu¯c th¤y mình nhß ðang lÕc vào ch¯n ð¸a ðàng cüa loài khüng long, v¾i nhæng tiªng gào thét th¤t thanh trß¾c khi lâm chiªn, tØ nÕn. Chàng chÕy lÕi khung cØa kéo, slide door, r÷i ðèn pin ra ngoài. Nh¶ bóng t¯i bên trong mà chàng th¤y rõ hªt. Tr¶i ð¤t, nhæng hÕt mßa n¢m ngang d¥y ð£c, vùn vøt bay không ng¾t dß¾i sÑc mÕnh cüa cu°ng phong. Nhæng thân cây to l¾n — bìa r×ng phía sau nhà cong vòng nhß nhæng cây sào cüa các lñc sî ði«n kinh. Ng÷n nh¸p lên nh¸p xu¯ng nhß ng÷n c¥n câu c¡m ðang b¸ cá ån. Nhæng con ðom ðóm bay ðêm ðã b¸ ðánh rÕt xu¯ng l¾p cö, ðang n¢m im mµt ch² thoi thóp ch¾p ... (truy®n ng¡n Mµt N²i Bu°n Riêng trang 21).

     Có th¬ xem ðây là mµt ðoÕn vån tiêu bi¬u cho bút pháp Nguy�n T¤n Hßng, l¯i viªt ð½n giän nhß nói chuy®n "có l¨ tr¶i ð¤t ðang s§p thi®t" th¬ hi®n ðßþc cái tánh tình v×a ch½n ch¤t v×a d� thß½ng. Chúng ta cûng d� dàng b¡t g£p nét ruµng v߶n b¸ lai gi¯ng v¾i óc khoa h÷c ph¯i h÷p v¾i tinh th¥n xông xáo. Sñ quan sát bén nhÕy, trí nh¾ sáng su¯t Nguy�n T¤n Hßng ðã h¤p thø và ð°ng hóa cuµc s¯ng — MÛ r¤t nhanh, khác hÆn v¾i các bÕn vån khác cuµc s¯ng — xÑ ng߶i khó khån, lþn cþn nhß nß¾c v¾i d¥u. Vi®c n¥y chúng ta th¤y rõ anh dùng nhi«u t× ngæ ð¸a phß½ng mµt cách tñ nhiên, không c¯ ý. Tuy nhiên do änh hß—ng nªp s¯ng m¾i, mµt hi®n tßþng lÕ là anh lÕi ít dùng ca dao, câu hò, câu hát nhß ph¥n ðông cây viªt mi«n Nam, bÕn anh. Tôi nói anh dùng nhi«u t× ngæ ð¸a phß½ng có hai ý. T× ngæ ð¸a phß½ng cû là n½i anh ðã s¯ng nØa ðoÕn ð¶i ð¥u — Bình Phøc NhÑt, — MÛ Tho... và t× ngæ ð¸a phß½ng m¾i, là vùng ð¤t anh ð¸nh cß — MÛ, Winston-Salem. Anh nói tiªng ð¸a phß½ng mi®t v߶n H§u giang, Ti«n giang kh½i kh½i, ð°ng th¶i anh nói tiªng MÛ, chØi th« tiªng MÛ... cûng kh½i kh½i.

     Ta ð÷c thØ mµt ðoÕn:

     ... duy nh¤t chï có sñ dçn nhi®t t× t×, heat transfer, t× ði¬m nóng ðªn ði¬m lÕnh tña h° nhß nhæng phân tØ không khí ðã ð£c lÕi thành ch¤t cÑng. Máy lÕnh. Rõ ràng chàng c¥n g¤p mµt cái máy lÕnh. Chàng ð« máy, máy n± ng÷t ngào. GÕt c¥n ði«u chïnh air-conditional t× v¸ trí normal qua gÕch maximum, chàng m— quÕt — t¯c ðµ thi®t l¾n, high. H½i nóng phä vào m£t thiªu ði«u mu¯n cháy râu, phöng trán.

     - Damn it!

     (truy®n ng¡n Mµt N²i Bu°n Riêng trang 12).

     Trong mµt ðoÕn ng¡n 9, 10 dòng, Nguy�n T¤n Hßng ðã dùng t¾i 6 tiªng MÛ anh nói tiªng tr½n tru nhß chúng ta nói... tiªng Vi®t. Ðây là mµt hi®n tßþng m¾i phát xu¤t — trong các tác ph¦m häi ngoÕi. Tôi cûng tìm g£p nhi«u tác giä khác — MÛ thì viªt xen trµn tiªng MÛ (Anh), tiªng Pháp — bên Tây, tiªng Hòa Lan — xÑ ð¤t th¤p và tiªng ÐÑc — xÑ s— cüa Hít Le... Tôi không có ý kiªn v« vi®c pha trµn n¥y. Tuy nhiên vì tôi là th¥y giáo, ngày xßa có dÕy h÷c, tôi không th¬ tß—ng tßþng ðßþc nªu các nhà giáo Vi®t Nam mình bây gi¶, g£p phäi mµt bài vån mà ð¥y tiªng MÛ, tiªng Tây, tiªng ÐÑc, tiªng Na Uy... thì các v¸ ðó là sao ð÷c, làm sao hi¬u và làm sao giäng dÕy cho h÷c trò?

     Ði«u nh§n xét cu¯i cùng, chúng ta cùng nhau bàn v« tánh cách thành thñc cüa Nguy�n T¤n Hßng. Nhà phê bình Nguy�n Hßng Qu¯c ðã viªt "Tiêu chu¦n quan tr÷ng nh¤t ð¬ ðánh giá tß tß—ng mµt triªt gia là tính ch¤t ðµc sáng. Tiêu chu¦n quan tr÷ng nh¤t ð¬ ðánh giá tß tß—ng mµt nhà vån là sñ chân thành." Và ông ðã ðánh giá và tin tß—ng nhà vån Ki®t T¤n là thành th§t nhÑt. Ông cûng tö ý hoài nghi v« sñ thành th§t cüa các nhà vån khác. Riêng tôi, tôi cûng tin là nhà vån Ki®t T¤n trong tác ph¦m chÑa ð¥y sñ thành th§t nhßng nªu so sánh kÛ v¾i ông Trùm thì e r¢ng chúng ta phäi cùng nhau xét lÕi. Nói chung các nhà vån mi«n Nam ít hay nhi«u ð«u bµc lµ nét mµc mÕc, thành th§t. Hình nhß t¤t cä ð«u có nhu c¥u bµc bÕch tâm sñ, k¬ l¬ chuy®n ð¶i riêng tß cüa mình khác hÆn ða s¯ các nhà vån g¯c Trung, g¯c B¡c. Vì l¨ ðó, ta ð÷c trong truy®n cüa h÷, nhân v§t chánh xßng "tôi" d� dàng tñ nhiên. Trong tác ph¦m, Ki®t T¤n ðã viªt v« gia ðình mình, cha m©, anh ch¸, cùng các ng߶i yêu r¤t rõ, r¤t kÛ. Nhßng anh ðã viªt v« nhæng cänh s¯ng nghèo kh± — n½i thâm s½n cùng c¯c, cha m© anh g¯c nông dân th§t quê mùa không miªng ð¤t c¡m dùi, ng߶i chú thÑ chín thì câm, ng߶i anh tuy h÷c giöi nhßng nghèo phäi bö h÷c ði làm thþ mµc, còn các ng߶i yêu cüa anh là Tuyªt bán quán — b¡c MÛ Thu§n, Hoa bªn ðò RÕch Mi�u, m¤y em H°ng, Tuyªt — Ngã Nåm, Ngã ba... cho ðªn khi du h÷c thì ng߶i yêu cüa Ki®t T¤n cûng là nhæng em ð¥m Diane, Danielle và mµt ðám yêu næ tóc vàng, m¡c xanh g£p trên tàu, — quán rßþu... Nhßng thñc tª thì bÕn Ki®t T¤n ðã gi¤u ði phân nØa tài sän mà ông có. Ki®t T¤n ðã bö qua giai ðoÕn thành công, giàu sang cüa gia ðình anh. Nhß ti®m bán ð° g² cüa ba má anh l¾n nhÑt nhì — Vînh Long, ng߶i anh vào quân ðµi làm qu§n trß—ng mµt qu§n l¾n, anh Lê T¤n Lµc và Ki®t T¤n ð«u h÷c giöi và ði du h÷c — Paris và khi v« nß¾c thì giæ các ð¸a v¸ tr÷ng yªu trong chánh quy«n, và h¥u nhß trong t¤t cä truy®n ng¡n, truy®n dài cüa Ki®t T¤n hình änh ng߶i vþ chï xu¤t hi®n ð¬ canh ch×ng ông ch°ng hoang ðàng, rßþu chè be bét... Anh gi¤u ði m¤t bi®t bà Ki®t T¤n, mµt th¶i là hoa khôi cüa tïnh Vînh Long, bà Ki®t T¤n ð©p cho ðªn n²i d¥u anh ði nåm sông bäy su¯i, cu¯i cùng cûng phäi quay tr— v« c¥u Cái Cá tình nguy®n ð£t dß¾i quy«n sai khiªn, c¢n nh¢n cüa bà. Nhß v§y Ki®t T¤n chï thành kh¦n khai báo v¾i ðµc giä có phân nØa. Trong khi ðó thì ông Trùm tuy làm ngh« tình báo nhßng cuµc ð¶i có bao nhiêu ð«u khai ra tu¯t lu¯t hªt. Anh cûng nói v« cái quê mùa nghèo kh± cüa gia ðình (cha m© — thôn quê, làm ngh« buôn g², lúc nhö ði tr÷ h÷c — MÛ Tho v¤t vä... r°i cuµc ð¶i tÜ nÕn ð¥y m° hôi, nß¾c m¡t). Anh viªt luôn nhæng tánh x¤u nhß khi làm Trùm ån h¯i lµ, tham nhûng... Nhßng Nguy�n T¤n Hßng thành th§t h½n các bÕn khác khi anh can ðäm viªt v« nhæng cái t¯t, cái hay cüa mình, cùng vþ và con.

     Ng߶i Vi®t Nam ta, m¤y ngàn nåm änh hß—ng vån hóa Trung Hoa nên s¯ng khép kín. Ði«u gì thuµc v« mình, vþ và con cùng nhà cØa phäi gi¤u thi®t kÛ và nªu c¥n phäi nói thì nên bö b¾t ði, hÕ th¤p xu¯ng. Nhà thì t® xá, vþ thì ti®n nµi, còn mình thì kë hèn n¥y, bï nhân, tÕi hÕ... ThoÕt nhìn thì nhß v§y là khiêm t¯n nhßng xét ra cho cùng là giä d¯i, thiªu sñ thành th§t. Con mình ð©p, vþ mình ð©p tÕi sao lÕi phäi gi¤u bi®t ði, tÕi sao lÕi nói x¤u? Nhà mình l¾n, sang tr÷ng, tÕi sao lÕi nói nhö h©p, mình h÷c giöi, b¢ng c¤p l¾n tÕi sao phäi nói ngßþc lÕi? Tôi ð°ng ý v¾i Nguy�n T¤n Hßng hoàn toàn khi anh trình bày r¤t chính xác tài nång h÷c hành anh ðang có, cái nhan s¡c tß½i mÞn ð©p nhß rau non m¾i hái ngoài v߶n cüa vþ anh và ðÑa con gái l¾n xinh x¡n, ð©p ð¨ mà vþ ch°ng anh sung sß¾ng dçn con ði dñ giäi tuy¬n lña hoa h§u cüa ti¬u bang (truy®n ng¡n Hoa H§u XÑ Dß½ng Ðào trang 147).

     Nhß v§y rõ ràng Nguy�n T¤n Hßng là nhà vån thành thñc nh¤t trong s¯ nhæng ng߶i thành thñc. Anh ðã vßþt lên trên sñ khiêm t¯n giä v¶ cüa mµt quan ni®m già nua, cû kÛ ð°ng th¶i ði«u n¥y cûng xác nh§n ðßþc tính cách hµi nh§p mau chóng vào xã hµi thñc tª cüa ð¤t B¡c MÛ cüa anh. Và cûng nh¶ cái ð£c tánh n¥y, n«n vån h÷c Vi®t Nam — häi ngoÕi có ðßþc thêm mµt ngòi bút ð£c bi®t... khi ch½n ch¤t, lúc bÕt mÕng, nói theo ki¬u phê bình cüa Tr¥n Vû!

     Riêng tôi, tôi yêu quí và trân tr÷ng ngòi bút "khi ch½n ch¤t, lúc bÕt mÕng" cüa ông Trùm Nguy�n T¤n Hßng biªt bao nhiêu!

Võ KÏ Ði«n
     * Bài nói chuy®n ra m¡t sách Mµt N²i Bu°n Riêng cüa Nguy�n T¤n Hßng tÕi Montréal ngày 17-10-1992.

---

Bài Trß¾c Trang Chính Bài Kª Tiªp

---