Tại sao nét chữ trong những trang này có phần khác biệt so với những trang khác của cuốn báo? Lý do rất là đơn giản: "Tại vì những trang này không do nhà in của báo Văn Học xếp chữ." Mà do chính tôi tự xếp chữ lấy! Có giống không? Công nhận là giống giống thôi, chớ làm sao giống y chang nguyên con cho được. Hai giọt nước! Như hai giọt nước thì đúng rồi, vì ai mà không biết hai giọt nước chỉ giống nhau ở bề ngoài, chớ còn phẩm chất trong ruột thì khác nhau xa... Ừa, rồi các bạn sẽ thấy cái tôi nói khác nhau xa là thế nào.

     Rất tiếc tôi phải đến với độc giả Văn Học bởi một bài viết lãng tử như vầy. Không là một sáng tác văn nghệ văn gừng gì hết. Không là một truyện ngắn, cũng không là một bài thơ. Tại vì văn thơ của tôi có lẽ đã bị ông điều hành chung Nguyễn Mộng Giác vứt vô sọt rác hết rồi. Tài năng mong manh của mình chỉ có chừng đó thì cũng đành chịu thôị Nhưng, đã dang díu với Văn Học , thì cũng nên núm níu với Văn Học . Như núm níu với một người tình. Bị người tình đá lên đá xuống như vậy, đau như bị bò đá như vậy, lẽ ra tôi cũng nên rút lui có trật tự cho rồi, ai mà chường cái mặt đau thương đó ra chi nữa. Rút lui thì đã mấy lần rút lui. Nhưng, lần này rút lui không phải là để chuồn êm mà là để lấy trớn, để làm một màn khác cho cuộc tình si. Có phần cụp lạc hơn. Thì đây là: "Mùa Xuân Này Ta Nên Làm Ðẹp."

     Làm đẹp? Cho ai? Ai người ta cũng đẹp cả rồi, đâu cần mình phải làm đẹp! Ðâu được, nói như vậy bao nhiêu thẩm mỹ viện ở trên thế giới này dẹp tiệm hết sao. Nhiều người đã đẹp rồi mà người ta còn phải làm đẹp thêm nữa cơ. Riêng tôi, nếu ai đã đẹp rồi thì xin miễn. Tôi chỉ muốn làm đẹp cho những người dám tự xưng "em là gái trời bắt xấu" mà thôi. Nhưng làm đẹp về cái gì chớ? Mũi, mắt, ngực, mông, eo co...? Ðừng dại dột mà nói "tai, mũi, họng," nghe nó gớm quá! Thôi, tôi xin thưa: "Nghề làm đẹp của tôi là nghề xếp chữ đó." Nãy giờ tôi nói chuyện toàn là chữ nghĩa, văn nghệ, văn gừng không mà!

     Phải, ở thời đại information age này, với personal computer và laser printer mà rất tiếc có nhiều cuốn sách chữ Việt, bỏ dấu chữ Việt bằng tay vẫn còn xuất bản, phát hành. Sự đáng tiếc này không riêng gì cho một ai mà là chung cho cả một thế hệ chữ nghĩa lưu vong của chúng ta. Chính tôi, tôi cũng tự bảo: "Rất tiếc phải đợi đến mùa xuân năm này, mùa xuân năm 88, tôi mới khám phá ra và đề cập đến vấn đề electronic typesetting chữ Việt." Electronic typesetting chữ Việt? Xưa quá, người ta đã biết từ lâu rồi: "Rõ, ếch ngồi đáy giếng." Bộ không thấy mấy trăm tờ nhật báơ tuần báơ nguyệt san, giai phẩm ở hải ngoại hay sao? Dạ thấy. Nhưng, đó là những "người đã đẹp rồi," tôi đâu dám sờ đến. Tôi chỉ kề tai nói nhỏ với những người cầm bút, những nhà văn, những nhà thơ, những bạn văn, những bạn thơ, v.v. rằng: "Mình có thể viết sách chữ Việt, làm sách chữ Việt bằng personal computer và laser printer." Muốn biết thêm chi tiết thì các bạn cứ phải rán mà đọc tiếp.

     Phương pháp tôi làm typesetting chữ Việt cho bài này, thiệt tình mà nói, nó cũng cổ lỗ sỉ lắm: "Troff." Bây giờ người ta phải nói page make-up system, WYSIWYG (What you see is what you get) system... vv. Nhưng, troff vì tự nó phải sinh tồn, phải chống lại bệnh diệt chủng, mà nó cũng phải phát triển không ngừng để có cái kết quả ngày hôm nay. Người Nhái của Hải Quân Việt Nam có khẩu hiệu: "Những gì người ta làm không được, Người Nhái làm được," thì troff cũng dám nói tương tự như vậy: "Cái gì mà những system kia làm được thì troff cũng có thể làm được." Ðúng hay sai là để lịch sử phán xét theo quan niệm của Người Nhái, đúng hay sai là để programmer phán xét theo quan niệm của troff. Riêng tôi, vì không là một programmer chính hiệu nên tôi kết luận: "Không hoàn toàn đúng cho lắm, troff cũng làm được nhưng trở ngại là speed, memory space allocation... vv." Nhưng tôi biết chắc một điều: "Không có một system nào có thể làm đủ thứ như troff làm cả."

     Mà các bạn đâu cần biết những chi tiếc technical đó làm gì cho mệt! Các bạn chỉ muốn biết troff là cái gì? Xử dụng thế nào? Kết quả ra sao? Nói vòng vo tam quốc hoài nghe nhức đầu quá phải không? Ok, ok. Thì troff ra đời đã lâu rồi. Trước khi mình qua Mỹ cơ, 72-73 thì phải. Troff là một function của UNIX* operating system. Mà UNIX operating system là con đẻ của C language, một thứ computer language đã được thiết lập và hệ thống hóa ở những phòng lab của Bell Laboratories. Và Bell Laboratories là của AT&T, là hãng tôi đang làm.

     Thôi mà, quảng cáo hoài! Ừa, thì nói chuyện phải có đầu có đuôi chớ. Nói đến troff, nói đến một phương pháp typesetting, thì phải nói sơ sơ về font, về point size, về format, về memorandum macro mà người ta hay gọi tắt là mm macro.

     Font thì dễ rồi, xem những thí dụ dưới đây:

     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Helvetica
     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Helvetica-Outline
     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Hershey-Gothic
     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., Hershey-Script
     A, B, C..., a, b, c..., 1, 2, 3..., ZapfChancery

     Vậy thì font là kiểu chữ! Và trên thế giới này có bao nhiêu kiểu chữ? Tối thiểu cũng hai chục hơn, tuy nhiên, có đủ font hay không thì còn tùy thuộc vào từng loại printer. Thêm một điểm cần nói là mỗi kiểu chữ đều có bốn cách in chính cho cả viết thường và viết hoa: chữ thường (roman), chữ nghiêng (italic), chữ đậm (bold), và chữ nghiêng đậm (bold-italic).

     Point size thì cũng dễ thôi. Cứ theo thông lệ "một bức tranh nói lên trăm ngàn tiếng nói," thì cũng nên xem những bức tranh dưới đây:

     Bức tranh 1, 6 points
     Bức tranh 2, 12 points
     Bức tranh 3, 18 points
     Bức tranh 4, 24 points

     Vậy thì point size là cỡ chữ. Và point size phải có một giới hạn như thế nào? Cũng là vấn đề còn tùy thuộc vào từng loại printer, thông thường từ 1 cho đến 60. 1 point là 112 của pica. Mà 1 pica thì bằng 16 của 1 inch, như vậy 1 point là 172 của 1 inch.

     Format thì sao? Format tức là lay-out của trang giấy. Chiều ngang, chiều rộng của trang giấy: khổ 8 1/2x11 là khổ nguyên trang giấy học trò, như báo Làng Văn ..., khổ 5 1/2x8 1/2 là khổ nửa trang, như báo Văn Học, Văn chẳng hạn... Rồi đến chiều ngang, chiều rộng của chỗ in chữ (text). Rồi đến phần đầu trang (page header), phần cuối trang (page footer). Phần đầu trang thông thường là tựa của một chương, tựa của một truyện ngắn. Phần cuối trang thông thường là số trang (page number). Chỉ có Văn Học là làm chuyện quái đản: in phần đầu trang và cuối trang dính lẹo ở trên đầụ

     Mà thử hỏi ai cho mình cái quyền phép total control đó chớ? Xin thưa: "Thì troff chớ ai vô đây." Troff như một ông boss dễ tánh, dám tặng cho đám nhân viên của mình cái flexibility. Nhờ vậy mà troff mới có cơ hội sống. Cái flexibility đó là mm macrơ cái tiết mục sau cùng mà tôi muốn bàn với các bạn về troff.

     Mm macro là ký hiệu của những typesetting function, gồm một hoặc hai chữ (mẫu tự) dẫn đầu bằng một dấu chấm (dot). Và đứng riêng một mình, một hàng. Thí dụ như.H,.P,.ti,.in,,.DS,.DE, v.v. Mà mm macro xử dụng như thế nào? Ðây. Nãy giờ tôi đã xài rồi mà các bạn đâu có hay. Macro.H là dùng cho heading, tựa truyện, tựa chương. Mấy chữ lớn "Mùa Xuân Này Ta Nên Làm Ðẹp," tựa của bài này là làm bởi.H 1 đó. Tại sao phải.H 1? Tại vì, tựa thì có tựa lớn tựa nhỏ, và đây là tựa lớn nhất thì cho nó mang số 1 là hợp lý rồi. Troff có thể handle đến 7 hạng tựa, 7 levels. Ðể chi vậy các bạn có biết? Ðể làm cái "Mục Lục" ở cuối sách, để các bạn khỏi phải lo tựa truyện nào nằm ở trang nào. Giao khoán phần đó cho troff. Macro.P là đầu paragraph. Cứ mỗi khi gặp.P thì troff tự động biết rằng mình phải làm một cái "chấm xuống hàng." Mà "chấm xuống hàng" thì phải thụt vô. Bởi vậy phải xài macro.ti, temporarily indent. Còn macro.in, indent, thì hàng nào cũng thụt vô. Cái này để in thơ ngũ ngôn, thất ngôn thì khỏi phải chê:

     Bước tới đèo Ngang bóng xế tà
     Cỏ cây chen đá lá chen hoa
     Lom khom dưới núi tiều vài chú
     Lác đác bên sông rợ mấy nhà

     Macro, center, thì xài cho thơ lục bát, song thất lục bát:

     Ðầu lòng hai ả tố nga
     Thúy Kiều là chị em là Thúy Vân
     Mai cốt cách tuyết tinh thần
     Mỗi người mỗi vẻ mười phân vẹn mười

     Còn macro.DS, display start, và macro.DE, display end, thì phải xài chung như một cặp. Mục đích để chừa khoảng trống để vẽ tranh "minh họa," tranh "hí họa," để "cắt dán" hình của một giai nhân chẳng hạn..., hoặc để làm thí dụ như dưới đây:

     .DS



     Chừa trên, dưới 1 inch.



     .DE

     Ðây chỉ là những mm macro đã được viết sẵn mà troff đã cống hiến cho mìmh. Năm bảy chục loại mm macrơ tùy theo chỗ mà xài. Nếu mình chê mm macrơ muốn re-design nó thì cũng chẳng ai cấm. Ngon lành hơn, viết luôn a-new-set-of-macro cho mình xài riêng thì cũng chẳng ai phiền. Chỉ cần đừng gọi tên trùng tên với mm macrơ cho khỏi bị bomb là xong. Troff cho mình cái flexibility của cái flexibility. Tóm lại, một cuốn sách từ trang đầu đến trang cuối, từ tựa sách, lời giới thiệu (xem như là preface), cho đến mục lục (table of contents), glossary, index, appendix..., troff chạy một mạch và spit-out cho mình tại laser printer trong tít tắt. Chỉ khổ cho một người mà thôi: "input operator." Input operator phải biết chỗ nào mà insert cái mm macro cần thiết để troff làm những điều mà mình muốn. Input operator nếu biết được vi (visual editor) thì còn đỡ, chớ còn xài edlin, ed thì khổ sở sẽ biết đến dường nào.

     Tất cả những gì tôi nói trên đây thật sự đới với tôi không có một gía trị nào hết. Hoặc có một giá trị vừa phải nào đó thôi, nếu tôi chịu ngồi cụp xương sống mà bỏ dấu chữ Việt bằng tay. Vậy thì nói ra làm gì? Ậy, từ từ đã. Có lửa mới có khói mà. Sở dĩ tôi nói không có giá trị gì hết là cũng có cái lý của tôi đấy chứ! Không có giá trị gì hết tại vì những thứ này chỉ xài cho Mỹ mà thôi. Tiện lợi cho Mỹ mà thôi.

     Nhưng nó rất có giá trị nếu mình làm được cho tiếng Việt, electronic typesetting cho tiếng Việt. Vậy thì phải chịu khó mà đọc tiếp những luận điệu mù mờ này, sometime technically khó hiểu này. Mà thật sự không có gì khó hiểu đâu. Mấy ông programmer chữ Việt, mấy ông "guru" nhà mình, đã hiểu tôi nói cái gì ráo trọi đó chớ. Ði guốc trong bụng của tôi nữa là đằng khác.

     Typesetting chữ Việt thì cũng đâu có gì khó. Chữ viết của mình cũng có mẫu tự abc mà. Khó thì phải nói là chữ Tàư chữ Nhật, những thứ chữ có vóc giáng của bụi trúc, cành tre. Vậy mà người ta còn làm electronic typesetting được nữa kia, thì việc của mình phải gọi là dễ thôi. Ðã có abc rồi thì chỉ còn làm năm cái dấu: sắc, huyền, nặng, hỏi, ngã. Là xong! Là xong? Chưa xong đâư vì còn những chữ ă, â, chữ đ, chữ ê, chữ ô, ơ, chữ ư thì phải làm sao? À há, vậy thì phải chịu khó design một chữ riêng biệt cho mỗi chữ này. Thành ra năm dấư bảy chữ mới, vị chi là mười hai chữ phải làm mà thôi. Dễ quá! Bắt tay vào việc! Làm! Xong! Ðến lúc in ra mới thấy là đọc không được. Lấy thí dụ dấu sắc thôi. Dấu sắc nằm trên chữ ă, chữ â phải ở một vị trí khác với dấu sắc nằm trên chữ a. Hoặc phải cao hơn, hoặc phải qua bên phải một chút. Cũng rắc rối đó chứ?

     Rốt cuộc rồi, tôi design không phải 12 chữ mà là 134 chữ, cho tất cả nhũng chữ có dấu trong tiếng Việt của mình. Sáu mươi bảy chữ thường và sáu mươi bảy chữ hoa. Nhờ cái flexibility của macro design, mà tôi có thể làm 134 chữ có dấu Việt theo kiểu dưới đây:

     a á à ạ ả ãa á à ạ ả ã
     ă ắ ằ ặ ẳ ẵă ắ ằ ặ ẳ ẵ
     â ấ ầ ậ ẩ ẫâ ấ ầ ậ ẩ ẫ
     e é è ẹ ẻ ẽe é è ẹ ẻ ẽ
     ê ế ề ệ ể ễê ế ề ệ ể ễ
     i í ì ị ỉ ĩi í ì ị ỉ ĩ
     o ó ò ọ ỏ õo ó ò ọ ỏ õ
     ô ố ồ ộ ổ ỗô ố ồ ộ ổ ỗ
     ơ ớ ờ ợ ở ỡơ ớ ờ ợ ở ỡ
     u ú ù ụ ủ ũu ú ù ụ ủ ũ
     ư ứ ừ ự ử ữư ứ ừ ự ử ữ
     y ý ỳ ỵ ỷ ỹy ý ỳ ỵ ỷ ỹ
     đ

     A Á À Ạ Ả ÃA Á À Ạ Ả Ã
     Ă Ắ Ằ Ặ Ẳ ẴĂ Ắ Ằ Ặ Ẳ Ẵ
     Â Ấ Ầ Ậ Ẩ ẪÂ Ấ Ầ Ậ Ẩ Ẫ
     E É È Ẹ Ẻ ẼE É È Ẹ Ẻ Ẽ
     Ê Ế Ề Ệ Ể ỄÊ Ế Ề Ệ Ể Ễ
     I Í Ì Ị Ỉ ĨI Í Ì Ị Ỉ Ĩ
     O Ó Ò Ọ Ỏ ÕO Ó Ò Ọ Ỏ Õ
     Ô Ố Ồ Ộ Ổ ỖÔ Ố Ồ Ộ Ổ Ỗ
     Ơ Ớ Ờ Ợ Ở ỠƠ Ớ Ờ Ợ Ở Ỡ
     U Ú Ù Ụ Ủ ŨU Ú Ù Ụ Ủ Ũ
     Ư Ứ Ừ Ự Ử ỮƯ Ứ Ừ Ự Ử Ữ
     Y Ý Ỳ Ỵ Ỷ ỸY Ý Ỳ Ỵ Ỷ Ỹ
     Ð

     Ở cột bên trái, cách thức input những chữ có dấu cho thấy có phần dài dòng và khó đọc. Tuy nhiên cũng có cách giải quyết. Dài dòng thì thật ra không dài dòng đâu vì terminal nào cũng có những system hoặc user pf keys. Cứ program 8 cái keys này thành 8 dấu cần thiết. Dấu thứ nhất v cho chữ ă (dấu ă). Dấu thứ nhì ^ cho chữ â (dấu â) và chữ đ (dấu đ). Dấu thứ ba, cho chữ ơ và chữ ư ( dấu ư). Còn năm dấu còn lại là ' (sắc), ` (huyền),. (nặng),? (hỏi), và ~ (ngã). Như vậy khi input những dấu này, input operator cũng chỉ cần gõ một stroke mà thôi. Còn khó đọc thì chịu.

     Ở cột bên phải, output của những chữ có dấu này cũng phải trải qua vài "giai đoạn khẩn trương" mới có được cái nhìn dễ coi như vậy. Trước hết phải convert những input của những chữ có dấu ở cột bên trái thành những troff string để troff biết lúc nào thì process chữ nàơ dấu nào. Kế đó, troff chính nó cũng phải bị modified thành ditroff, device independent troff. Sau cùng, output của device independent troff lại được một lần nữa convert thành PostScript output cho thích hợp với laser printer mà mình muốn xài: Apple LaserWriter, QMS..., chẳng hạn. PostScript language? Lại phải học thêm, nói thêm một thứ computer language nữa? Dài dòng, lôi thôi quá rồi. Thôi, cho tôi xin ngừng lại nơi đây.

     Qua phần trên, các bạn đã hiểu thế nào là phương pháp "làm đẹp" của tôi. Tôi rất mong mỏi được tiếp nhận những ý kiến xây dựng của tất cả các bạn. Và tôi cũng rất mong mỏi được tìm hiểu thêm những phương pháp "làm đẹp" của các bạn trong nghề. Làm đẹp cho chữ Việt, theo tôi vẫn là nhiệm vụ chung của tất cả mọi người dân Việt. Biết đâu có một ngày nào đó chúng ta sẽ tìm được một phương pháp mà sau này có thể gọi là một standard, một "mùa xuân" cho electronic typesetting chữ Việt vậỵ

Bài Trước Trang Chính Bài Kế Tiếp

---